Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň (TYA) Halkara ylmy- tehnologiýa parkynda «Türkmenistanda biotehnologiýanyň toplumlaýyn ösüşiniň ykdysady ähmiýeti» atly ylmy-amaly maslahat geçirildi. Çärä öňdebaryjy alymlar we aspirantlar gatnaşdylar.
TYA-yň Halkara ylmy-tehnologiýa parky bilen Hytaý Ylymlar akademiýasynyň Mikrobiologiýa institutynyň arasyndaky özara düşünişmek baradaky Ähtnamany durmuşa geçirmek boýunça amaly ädimleriň ara alnyp maslahatlaşylmagy maslahatyň möhüm bölegi boldy. Bu ylalaşyga laýyklykda, iki ýurduň alymlary oba hojalyk biotehnologiýasy we daşky gurşawy goramak babatda bilelikde ylmy-barlag işlerini geçirýärler. Maslahatyň dowamynda hytaýly professorlar Inwen Biniň we Gaň Lýunyň hyzmatdaşlygyň esasy ugruna bagyşlanan: şora çydamly mikromisetlere esaslanýan innowasion bioserişde önümlerini işläp düzmek boýunça çykyşlary diňlendi.
Bu iş şora çydamly mikromisetlere esaslanýan köpugurly bioserişdeler önümlerini döretmek üçin sintetik biologiýa usullaryny we genleriň takyk redaktirlenmegine esaslanýar. Taslamanyň esasy maksady iki ýurtda hem gurakçylyk we toprak şorlaşmasy ýaly meseleleri çözmäge, şeýle hem gurak ýerlerde senagat üçin ekologiýa kynçylyklaryny azaltmaga ukyply, çydamly biologik önümleri arzan bahadan öndürmekdir.
TYA-nyň Halkara ylmy-tehnologiýa parkynyň direktory, himiýa ylymlarynyň doktory Durdymyrat Gadamowyň we biotehnologiýa barlaghanasynyň müdiri Altyn Rahmanowanyň ýolbaşçylygynda park nazary barlaglardan senagata ornaşdyrmaga çenli birnäçe esasy ugurda toplumlaýyn çemeleşmäni üstünlikli durmuşa geçirýär.
Ekologiýa we çölleşmä garşy göreş ulgamynda Garagum sährasynda süýşýän gumlary berkitmek üçin, eroziýanyň öňüni alýan we çüýrüntgileriň üýşmegine ýardam edýän ýerli sianobakteriýalar ştammlaryny ulanýan özboluşly biotehnologiýa girizildi.
Ekin önümçiligi üçin, galoçydamly mikromisetlere esaslanýan bioserişdeler sintezlendi, bu bolsa şorlaşan ýerlerde ekinleriň ösüşini we çydamlylygyny ep-esli ýokarlandyrdy. Senagat ekologiýasy ulgamynda ýerli howa şertlerine uýgunlaşdyrylan mikroflorany ulanyp, nebit galyndylary zerarly zaýalanan ýerleri netijeli arassalamaga we ulanylyşa ýaramly etmäge mümkinçilik berýän köp basgançakly biologik usul işlenip düzüldi.
Maldarçylykdyr guşçulyga goşant goşýan zatlar ahalteke atlary üçin ýorunja we glediçiýa esaslanýan ýöriteleşdirilen deňagramly iýmit garyndylarynyň, şeýle hem guşçulyk hojalyklary üçin mör-möjeklerden alternatiw ýokary hilli protein öndürmek tehnologiýasynyň işlenip düzülmegini öz içine alýar, bu bolsa importa garaşlylygy azaldýar.
Mundan başga-da, ahalteke atynyň özboluşly daşky alamatyna – altynsow, metalpisint ýalpyldysyna – barlaghanada adalatly baha berme usuly ornaşdyryldy. Bu usul tüýleriniň gurluşynyň biohimik ölçegleriniň we keratin-lipid toplumynyň hemişelik ululygynyň seljerilmesine esaslanýar, bu bolsa tohum malyny ýokary derejede takyk saýlamagy üpjün edýär we ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň ýadygärlikleriniň goralmagyna hyzmat edýär.
Gahryman Arkadagymyzyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly köp jiltli ylmy-ensiklopedik kitabyna esaslanyp, alymlar tebigy gorlaryň we derman serişdeleriniň ösen derejede gaýtadan işlenişini özleşdirdiler. Deňiz biotehnologiýasy ulgamynda alginat almak we biodökünleri öndürmek üçin Hazar deňiz otlaryny gaýtadan işlemek ýola goýuldy.
Ýerli ösümliklerden (ýandak, maklýura, tozga, ferula, göýül we arça) innowasion melhemleriň, efir ýaglarynyň we kiçi gaplanan ösümlik garyndylarynyň birgideni döredildi. Mundan başga-da, üzümden işjeň antioksidant resweratroly, şeýle hem şalgamdan inulin, glýukoza we fruktoza almak tehnologiýasyny işläp düzmek arkaly galyndysyz önümçilik meselesi çözüldi.
Bu maslahat TYA-nyň Halkara ylmy-tehnologiýa parkynyň «Türkmenistanda biotehnologiýany toplumlaýyn ösdürmegiň 2024 – 2028-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasynyň» öňde goýan wezipelerini üstünlikli ýerine ýetirýändigini aýdyň görkezdi. Halkara ylmy-tehnologiýa parky innowasiýalar üçin toplumlaýyn ylmy we usulyýet goldawyny hem howpsuzlygyny gözegçilikde saklamak arkaly ylmy üstünlikleri Türkmenistanyň ykdysady ösüşiniň hakyky hereketlendiriji güýjüne öwürýär.
