Şu gün paýtagtymyzyň Sergi köşgünde “Türkmenistanyň nebiti we gazy –2015” atly 20-nji halkara maslahat we sergi dabaraly ýagdaýda açyldy. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tabşyrygy boýunça wekilçilikli forumy Türkmenistanyň Nebitgaz senagaty we mineral serişdeler ministrligi hem-de Söwda-senagat edarasy guradylar.
Dünýäniň nebitgaz senagatynyň işjeň ösýän hem-de Türkmenistanyň bu işde ornunyň has güýçlenýän şertlerinde bu ulgamda işleýän esasy daşary ýurt kompaniýalarynyň iri pudaklaýyn gözden geçirilişe gatnaşmaga gyzyklanmasy artýar.
Şu sergi we maslahat öňdebaryjy tehnologiýalaryň ulanylmagyny höweslendirmäge hem-de milli ykdysadyýetimiziň nebitgaz ulgamynyň innowasion ösüş ugruna toplumlaýyn çemeleşilmegini üpjün etmäge ýardam etmelidir. Bu foruma dünýäniň 40-a golaý ýurdundan – Russiýadan, Hytaýdan, ABŞ-dan, Ýaponiýadan, Koreýa Respublikasyndan, Ýewropa Bileleşigi ýurtlaryndan, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna agza ýurtlardan we beýleki döwletlerden iri kompaniýalaryň 160-dan gowragynyň wekilleri gatnaşýarlar.
Dünýäniň bu ulgamdaky öňdebaryjylarynyň tehnologiýalary we enjamlary bilen tanyşmak ýurdumyzyň nebitçileri hem-de gazçylary üçin ylym we tejribe babatda uly ähmiýete eýedir. Şol bir wagtyň özünde munuň özi dünýäniň nebitgaz kompaniýalarynyň wekillerine türkmen kärdeşleriniň gazananlary bilen tanyşmaga hem-de nebitgaz serişdelerini özleşdirmekde özara bähbitli hyzmatdaşlyk boýunça täze şertnamalary baglaşmaga mümkinçilik berýär.
Forumyň açylyş dabarasyna hökümet agzalary, Mejlisiň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalaryň baştutanlary, nebitgaz pudagynyň hünärmenleri, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri we beýlekiler gatnaşdylar.
Ýygnananlar hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň halkara sergisine we ylmy maslahata gatnaşyjylara iberen Gutlagyny üns bilen diňlediler. Milli Liderimiziň Gutlagynda bu forumyň ýurdumyz bilen hyzmatdaşlyk etmäge çalyşýan esasy daşary ýurt kompaniýalary bilen bilelikdäki işiň meselelerini ara alyp maslahatlaşmakda hem-de alymlaryň we hünärmenleriň tejribe alyşmagynda möhüm orun eýelejekdigi bellenilýär. Döwlet Baştutanymyz foruma gatnaşyjylary onuň işiniň başlanmagy bilen tüýs ýürekden gutlap hem-de olara netijeli işlemegi arzuw edip, bu halkara maslahatyň we serginiň milli ykdysadyýetimiziň dünýä ykdysadyýetine işjeň goşulmagy üçin zerur şertleri döretmäge ýardam berjekdigine ynam bildirdi.
Iri kompaniýalaryň we şereketleriň diwarlyklarynda ýurdumyzyň hünärmenlerini gyzyklandyrýan hem-de ýakyn geljekde nebitgaz pudagynda gerek boljak zatlaryň ählisi görkezilýär. Bu kompaniýalar Türkmenistanyň iň täze tehnologiýalary we enjamlary ornaşdyrmaga aýratyn ähmiýet berýändigini nazara almak bilen, Aşgabada özleriniň iň soňky işläp taýýarlamalaryny getirdiler.
Diňe bir nebitgaz ulgamynda däl, eýsem, metallurgiýa, himiýa, maşyngurluşyk, energetika we senagat ulgamlary ýaly garyşyk pudaklarda hem işleýän kärhanalar bu sergä aýratyn gyzyklanma bildirdiler.
Ýurdumyzyň ministrlikleriniň hem-de pudak edaralarynyň – Nebitgaz senagaty we mineral serişdeler ministrliginiň, “Türkmennebitgazgurluşyk”, “Türkmengaz” we “Türkmennebit” döwlet konsernleriniň, “Türkmengeologiýa” döwlet korporasiýasynyň, Nebit we gaz institutynyň, ýurdumyzyň baý nebit we gaz ýataklarynda iş alyp barýan beýleki pudaklaýyn kärhanalaryň birnäçesiniň diwarlyklarynda Türkmenistanyň nebit, gaz, nebiti gaýtadan işleýän hem-de himiýa senagatynyň gazanan üstünlikleri we bu pudaklary ösdürmegiň geljegi uly ugurlary görkezilýär. Türkmen nebithimiýa pudagynyň öňdebaryjy kärhanasy bolan Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy hem öz önümini taýýarlady. Bu zawodlar toplumy sebitde şu ugurdaky iň döwrebap hem-de iri kärhanadyr.
Sergi köşgünde ýangyç çig malyny gözlemek, çykarmak we ibermek, düýpli burawlamak, deňizde gözleg işlerini alyp barmak, hereket edýän turbageçirijileri döwrebaplaşdyrmak hem-de täzelerini çekmek, nebiti we gazy gaýtadan işlemek boýunça kuwwatlyklary artdyrmak, guýulary gurmak hem-de ulanmak, ýataklary işläp geçmek, buraw enjamlaryny we tehnikalary getirmek, kärhanalarda ekologiýa howpsuzlygyny ýokarlandyrmak boýunça iň täze tehnologiýalar, şeýle hem nebit we gaz guýularynyň önüm berijiligini artdyrmak babatda hyzmatlar hem-de önümler, dürli ölçeg enjamlary, turba we şu ulgamda ulanylýan beýleki köpsanly önümler giňden hödürlenilýär. Sergide nebithimiýpa we gazhimiýa ulgamlary hem giňden şöhlelendirilýär. Häzirki wagtda Türkmenistanda bu pudaklaryň ösdürilmegine uly üns berilýär. Bularyň ählisini ýurdumyzda köpden bäri işleýän kompaniýalar hem-de türkmen tarapy bilen hyzmatdaşlyk etmäge bolan gyzyklanmasy ýylsaýyn artýan şereketler hödürlediler.
Mundan başga-da, sergi iň täze gazanylanlar we tehnologiýalar, şol sanda uly gaz gatlaklaryny ýüze çykarmak, dolandyryş ulgamlaryny ornaşdyrmak, turbageçirijileri talabalaýyk ulanmak, energiýanyň dikeldilýän çeşmeleri babatda tehnologiýalar bilen tanyşdyrýar.
Hyzmatdaşlygyň taslamalaryny ara alyp maslahatlaşmak günüň ikinji ýarymynda öz işine başlan halkara ylmy maslahatyň çäklerinde dowam etdi.
Foruma gatnaşýanlaryň hatarynda meşhur nebitgaz we hyzmat ediş kompaniýalarynyň, halkara energetika agentlikleriniň, assosiasiýalaryň işgärleri, dünýäniň köp ýurtlaryndan hökümet wekiliýetleriniň, önüm öndüriji zawodlaryň hem-de beýleki abraýly düzümleriň wekilleri bar. Daşary ýurtlaryň ýöriteleşdirilen žurnallary, habarlar agentlikleri, neşirýat öýleri, internet –portallar bu çärä maglumat taýdan goldaw berýärler.
Maslahatyň işiniň birinji gününiň gün tertibi üýtgäp durýan global energetika ulgamynda Türkmenistanyň we Hazar deňzi sebitiniň tutýan orny, Türkmenistanyň uglewodorod çil malynyň monetizasiýasy, Türkmenistanyň ileri tutulýan maýa goýum ugry, nebiti we gazy gaýtadan işleýän hem-de nebithimiýa senagatynda häzirki we geljekki mümkinçilikler diýen mowzuklaýyn bölümlerden ybarat boldy.
Türkmenistanyň ýangyç-energetika toplumynyň düzümleýin edaralarynyň wekilleriniň çykyşlary myhmanlarda aýratyn gyzyklanma döretdi. Olar geljekki hyzmatdaşlary ýurdumyzyň nebitgaz edaralarynyň işi bilen tanyşdyrdylar hem-de bar bolan kuwwatyň we pudagy ösdürmegiň ähli ugurlary boýunça halkara hyzmatdaşlygy giňeltmegiň esasynda milli energetika ulgamyna täze maýa goýumlaryny çekmek boýunça ýurdumyzyň strategiýasy barada gürrüň berdiler. Şunda ýataklary gözlemek, nebiti we gazy gaýtadan işlemek, hyzmatlary amala aşyrmak, döwrebap önümçilik we gazulag düzümini döretmek boýunça iri maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirmek hem-de Hazaryň türkmen kenarynyň ýangyç serişdelerini özleşdirmek boýunça alnyp barylýan işlere aýratyn üns berildi.
Çykyşlarda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýangyç-energetika syýasatynyň Türkmenistanyň ýüze çykarylan hem-de geljegi uly nebitgaz serişdelerine esaslanýandygy bellenildi. Bu syýasat ýakyn onýyllyklarda ýangyç çig malynyň çykarylyşynyň, gaýtadan işlenilmeginiň hem-de daşary ýurtlara iberilmeginiň möçberleriniň ençeme esse artdyrylmagyny göz öňünde tutýar.
Ägirt uly gaz gorlaryna eýe bolan “Galkynyş” käni, Hazar deňziniň türkmen bölegindäki hem-de Amyderýanyň sag kenaryndaky iri nebit we gaz ýataklary hem-de beýlekiler türkmen topragynyň tebigy baýlyklarynyň ummasyzdygyny tassyklaýar. Halkara bilermenleriniň baha bermegine görä, Türkmenistanyň 71 milliard tonna şertli ýangyçdan (ýa-da nebit ekwiwalentinde) gowrak bolan nebitgaz serişdeleriniň möçberi ýakyn geljekde Hytaýyň, Russiýanyň, Eýranyň we Ýewropanyň isleglerini üpjün etmek üçin ýeterlikdir.
Günorta- Gündogar ugry, has takygy, Türkmenistan –Owganystan-Pakistan-Hindistan gaz geçirijisini hem şolaryň hatarynda görkezmek bolar. Bu gaz geçirijisiniň düýbüni tutmak şu ýylyň dekabr aýynda meýilleşdirilýär. Şol taryhy ähmiýetli taslamanyň durmuşa geçirilmegi bolsa tutuş Aziýa sebitinde parahatçylygy pugtalandyrmaga hem-de ykdysady hyzmatdaşlygy giňeltmäge ýardam eder.
Türkmenistanyň ähli çägi, şol sanda Hazar deňziniň ýalpaklygy häzirki wagtda täze ýangyç ýataklary nukdaýnazaryndan uly gyzyklanma döredýär. Şoňa görä-de, eýýäm ýakyn wagtda topragyň geologiýa gurluşyny öwrenmek, geljegi uly nebit we gaz ýataklaryny ýüze çykarmak, olary çuňňur burawlamak işlerine taýýarlamak, nebit we gaz serişdelerine baha bermek hem-de olary gorlaryň senagat derejesine geçirmek boýunça amala aşyrylýan geofiziki barlag işleriniň möçberleri ep-esli artdyrylar.
XXI asyrda ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumynyň öňünde durýan giň möçberli wezipelere laýyklykda, daşary ýurt maýadarlary hem-de öňdebaryjy tehnologiýalara eýe bolan kompaniýalar bilen özara bähbitli hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de giňden ösdürmek göz öňünde tutulýar. Nebithimiýa pudagynyň kärhanalarynyň toplumlaýyn döwrebaplaşdyrylmagy, täze önümçilikleriň gurluşygy bu ulgamda iň soňky ylmy we tehniki gazanylanlary, öňdebaryjy, ekologiýa taýdan howpsuz tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagy nazara alnyp amala aşyrylýar. Şol tehnologiýalar bolsa çig malyň doly gaýtadan işlenilmegini hem-de ýangyç-çalgy serişdeleriniň köp görnüşleriniň, polipropileniň, suwuklandyrylan gazyň hem-de hil babatda halkara ölçeglerine laýyk gelýän beýleki önümleriň çykarylmagyny üpjün edýär.
Türkmenistan döwlet strategiýasynyň takyk kesgitlenen ýörelgelerine eýe bolmak bilen, öz serişdeler binýadyna hem-de ony geljekde ulanmagyň mümkinçiliklerine anyk baha berip, täze bazarlara çykmak arkaly energiýa serişdelerini dünýäniň dürli döwletlerine we sebitlerine ibermegiň ugurlaryny giňeltmäge taýýardyr.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow çykyşlarynda uglewodorod çig malyny ulanmak arkaly himiýa önümleriniň ýokary tehnologiýaly önümçiligini ýola goýmak boýunça işleriň diwersifikasiýalaşdyrylmagynyň wajypdygyny belleýär. Şunuň bilen baglylykda, gazhimiýa pudagy, has takygy, organiki polimerleriň önümçiliginiň ýola goýulmagy ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumyny ösdürmegiň geljegi uly ugurlarynyň biridir. Tebigy gazyň ägirt uly gorlarynyň bolmagy netijesinde, bu önümleriň içerki bazar üçin öndürilmegi hem-de daşary ýurtlara iberilmegi ykdysady taýdan maksadalaýyk hem-de bähbitli bolup durýar.
Dünýäniň energiýa serişdeleriniň bazarynda emele gelen ýagdaýy nazara almak bilen, döwlet Baştutanymyzyň ýokary goşmaça bahaly önümleri almak bilen, gazyň toplumlaýyn we doly gaýtadan işledilmegine ünsi jemlemek baradaky çözgüdi möhüm ähmiýete eýedir.
Çykyşlarda bellenilişi ýaly, arzan tebigy gazyň ägirt uly serişdeleriniň bardygyny nazara almak bilen, ilkinji nobatda, iri möçberli organiki önümleriň, ýagny karbamid, polimerler, sintetiki süýümler, kauçuk we motor ýangyjy ýaly önümleriň önümçiligini guramak has wajypdyr. Munuň özi ýurdumyzy kuwwatly energetika döwletine hem-de himiýa önümlerini köp möçberde eksport edýän ýurda öwürmäge, harytlyk gazyň goşmaça bahasyny 3-4 esse artdyrmaga, gazhimiýa pudagyny mundan beýläk-de ösdürmek üçin serişdeler we tehnologiki binýady döretmäge, halk hojalygynyň ähli pudaklarynyň okgunly ösdürilmegini höweslendirmäge mümkinçilik berer.
Häzirki wagtda Hazaryň kenarynda ýylda 5 milliard kub metr gazy toplumlaýyn gaýtadan işlemäge hem-de 386 müň tonna polietilen we 81 müň tonna polipropilen öndürmäge niýetlenen ilkinji gazhimiýa toplumynyň gurluşygy amala aşyrylýar. Daşoguz welaýatynda ikinji gazhimiýa toplumynyň gurluşygy Merkezi Garagumuň hem-de demirgazyk –gündogar ýataklaryň gazyny toplumlaýyn gaýtadan işlemäge esaslanar.
Tebigy gazy suwuk ýagdaýa öwürmek hem geljegi uly ugurlaryň biri bolup durýar. Häzirki wagtda bu ugur dünýäde diňe bir gazyň eksport ugurlaryny diwersifikasiýalaşdyrmak maksady bilen däl, eýsem, nebit önümlerini motor ýangyjy hökmünde suwuklandyrylan gaza çalyşmak maksady bilen hem üstünlikli ösdürilýär.
Gaýtadan işlemek arkaly täze önümleri öndürmek hem möhüm ugur bolup durýar. Bu ugur tebigy gazy fiziki – himiki usul arkaly dürli sintetiki organiki önümlere öwürmek bilen baglanyşyklydyr. Häzirki wagtda Türkmenistanda tebigy gazy karbamide, metanola, benzine, dizel ýangyjyna, olefinlere we beýleki önümlere öwürmek boýunça tehnologiýalary giňden ornaşdyrmak babatda işler üstünlikli alnyp barylýar. Tebigy gazdan benzin öndürýän ilkinji zawod Ahal welaýatynda gurulýar. Bu kärhanada her ýyl 1 milliard 785 million kub metr tebigy gaz gaýtadan işleniler hem-de ýokary ekologiýa talaplaryna doly laýyk gelýän A-92 kysymly benziniň 600 müň tonnasy öndüriler.
Häzirki wagtda tebigy gazdan dizel ýangyjyny, kerosin we nafta öndürmek boýunça ikinji taslama esasy daşary ýurt kompaniýalary bilen bilelikde işjeň ilerledilýär. Bu taslama hem Ahal welaýatynda amala aşyrylar, bu ýerde motor ýangyjyny öndürýän senagat toplumy dörediler.
Türkmenistanda onlarça desgalar – katalitiki riforming we millisekund katalitiki kreking desgalary, ýokary oktanly benzinleri, çalgy ýaglaryny, polipropileni öndürýän kärhanalar, dizel ýangyjyny suw bilen arassalaýan hem-de beýleki düzümleýin desgalar guruldy.
Häzirki wagtda Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda etilirlenilmedik awtomobil benzinleri, awiasiýa we tehniki kerosin, reaktiw we dizel ýangyjy, mazud, çalgy ýaglary, polipropilen, peç ýangyjy, ýeňil gazoýl, nebit elektrod koksy, suwulandyrylan gaz, gurluşyk we ýol bitumy öndürilýär. Bular şu ägirt uly toplumynda öndürilýän önümleriň diňe bir bölegidir. Nebithimiýa pudagynyň bu önümleriniň ählisi ýurdumyzyň eksport kuwwatyny artdyrmakda möhüm orun eýeleýär.
Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumyny döwrebaplaşdyrmak işleri dowam edýär, nebiti gaýtadan işlemek, awiasion kerosini arassalamak boýunça täze döwrebap desgalar işe girizildi. Seýdiniň nebiti gaýtadan işleýän zawodynda ýol bitumyny öndürýän desga ulanmaga berildi.
Mundan başga-da, ýeňil olefinleri alkilirlemek, ýeňil benzini izomerlemek, şeýle hem awtomobil benzinlerini garmak boýunça täze desgalaryň gurulşygy alnyp barylýar. Bu desgalaryň işe girizilmegi ekologiýa taýdan arassa ýokary hilli awtomobil benzinleriniň öndürilýän meçberlerini ep-esli artdyrmaga mümkinçilik berer.
Şunuň bilen baglylykda, ýokarda aýdylanlary nazara almak bilen, türkmen tarapynyň dünýäniň esasy kompaniýalary bilen nebitgaz ulgamynda giň hyzmatdaşlygy ýola goýmak babatdaky teklipleri beýan edildi. Munuň üçin ýurdumyzda ähli şertleriň bardygy, has takygy, amatly maýa goýum ýagdaýynyň, deňi-taýy bolmadyk salgyt we beýleki ýeňillikleriň döredilendigi bellenildi. Şeýle oňyn ýagdaýlar bolsa Türkmenistanyň ýangyç-energetika toplumynyň ýangyç çig malyny çykarýan we gaýtadan işleýän senagatyny ösdürmäge maliýe serişdelerini giňden çekmek üçin anyk şertleriň hem-de mümkinçilikleriň döredilmegine ýardam edýär.
Öz nobatynda, şu maslahata daşary ýurtlardan gatnaşýanlar türkmen Lideriniň giň möçberli özgertmeler, şol sanda nebitgaz pudagyndaky özgertmeler syýasatyna ýokary baha berdiler. Çykyşlarda iri energetika döwleti hökmünde Türkmenistanyň eýeleýän ornunyň barha artýandygy hem-de hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ählumumy energetika howpsuzlygyny üpjün etmek babatdaky halkara başlangyçlarynyň wajypdygy nygtaldy.
Maslahatyň işiniň iki gününiň dowamynda dünýäniň esasy kompaniýalarynyň, şeýle hem käbir ýurtlaryň döwlet düzümleriniň we halkara guramalarynyň wekilleri ýurdumyzda bar bolan iş tejribesi, bilelikdäki taslamalaryň durmuşa geçirilişi, geljek üçin meýilnamalar, täze teklipler barada gürrüň bererler.
Diňe bir hünärmenler däl, eýsem, paýtagtymyzyň köpsanly ýaşaýjylary we myhmanlary hem sergi bilen ýakyndan tanşyp bilerler. Olara Türkmenistanyň ýakyn geljegine nazar aýlamaga mümkinçilik döredilýär. Ýurdumyzyň ýerasty baýlyklary diňe bir türkmen halkynyň bähbitlerine däl, eýsem, dünýäniň halklarynyň gülläp ösmegine, energiýa howpsuzlygyna we abadançylygyna hyzmat edýär.
Her bir günüň birinji ýarymynda mejlisler geçiriler, günüň ikinji ýarymynda bolsa kompaniýalaryň wekilleriniň Türkmenistanyň ýangyç-energetika topulmynyň ýollbaşçylary bilen gepleşikleri guralar.
Şu günler Aşgabat ýene-de dünýäniň igşewür toparlarynyň üns merkezine, halkara hyzmatdaşlygynda oňyn çemeleşmeleriň jemlenen ýerine öwrülýär. Bu babatda ata Watanymyzyň we hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň abraýynyň barha artýandygy möhüm orun eýeleýär. Döwlet Baştutanymyz Türkmenistanyň ykdysadyýetini, hususan-da, onuň esasy ulgamlarynyň biri bolan energetika pudagyny ösdürmegiň täsin nusgasyny işläp taýýarlady.
Forumyň işiniň üç gününiň dowamynda Sergi köşgünde köpsanly duşuşyklar we gepleşikler geçiriler. Olar ýurdumyzyň ýangyç-energetika serişdelerini netijeli özleşdirmek hem-de rejeli ulanmak maksady bilen, täze bilelikdäki taslamalaryň esasyny goýar.
Dünýäniň nebitgaz senagatynyň işjeň ösýän hem-de Türkmenistanyň bu işde ornunyň has güýçlenýän şertlerinde bu ulgamda işleýän esasy daşary ýurt kompaniýalarynyň iri pudaklaýyn gözden geçirilişe gatnaşmaga gyzyklanmasy artýar.
Şu sergi we maslahat öňdebaryjy tehnologiýalaryň ulanylmagyny höweslendirmäge hem-de milli ykdysadyýetimiziň nebitgaz ulgamynyň innowasion ösüş ugruna toplumlaýyn çemeleşilmegini üpjün etmäge ýardam etmelidir. Bu foruma dünýäniň 40-a golaý ýurdundan – Russiýadan, Hytaýdan, ABŞ-dan, Ýaponiýadan, Koreýa Respublikasyndan, Ýewropa Bileleşigi ýurtlaryndan, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna agza ýurtlardan we beýleki döwletlerden iri kompaniýalaryň 160-dan gowragynyň wekilleri gatnaşýarlar.
Dünýäniň bu ulgamdaky öňdebaryjylarynyň tehnologiýalary we enjamlary bilen tanyşmak ýurdumyzyň nebitçileri hem-de gazçylary üçin ylym we tejribe babatda uly ähmiýete eýedir. Şol bir wagtyň özünde munuň özi dünýäniň nebitgaz kompaniýalarynyň wekillerine türkmen kärdeşleriniň gazananlary bilen tanyşmaga hem-de nebitgaz serişdelerini özleşdirmekde özara bähbitli hyzmatdaşlyk boýunça täze şertnamalary baglaşmaga mümkinçilik berýär.
Forumyň açylyş dabarasyna hökümet agzalary, Mejlisiň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalaryň baştutanlary, nebitgaz pudagynyň hünärmenleri, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri we beýlekiler gatnaşdylar.
Ýygnananlar hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň halkara sergisine we ylmy maslahata gatnaşyjylara iberen Gutlagyny üns bilen diňlediler. Milli Liderimiziň Gutlagynda bu forumyň ýurdumyz bilen hyzmatdaşlyk etmäge çalyşýan esasy daşary ýurt kompaniýalary bilen bilelikdäki işiň meselelerini ara alyp maslahatlaşmakda hem-de alymlaryň we hünärmenleriň tejribe alyşmagynda möhüm orun eýelejekdigi bellenilýär. Döwlet Baştutanymyz foruma gatnaşyjylary onuň işiniň başlanmagy bilen tüýs ýürekden gutlap hem-de olara netijeli işlemegi arzuw edip, bu halkara maslahatyň we serginiň milli ykdysadyýetimiziň dünýä ykdysadyýetine işjeň goşulmagy üçin zerur şertleri döretmäge ýardam berjekdigine ynam bildirdi.
Iri kompaniýalaryň we şereketleriň diwarlyklarynda ýurdumyzyň hünärmenlerini gyzyklandyrýan hem-de ýakyn geljekde nebitgaz pudagynda gerek boljak zatlaryň ählisi görkezilýär. Bu kompaniýalar Türkmenistanyň iň täze tehnologiýalary we enjamlary ornaşdyrmaga aýratyn ähmiýet berýändigini nazara almak bilen, Aşgabada özleriniň iň soňky işläp taýýarlamalaryny getirdiler.
Diňe bir nebitgaz ulgamynda däl, eýsem, metallurgiýa, himiýa, maşyngurluşyk, energetika we senagat ulgamlary ýaly garyşyk pudaklarda hem işleýän kärhanalar bu sergä aýratyn gyzyklanma bildirdiler.
Ýurdumyzyň ministrlikleriniň hem-de pudak edaralarynyň – Nebitgaz senagaty we mineral serişdeler ministrliginiň, “Türkmennebitgazgurluşyk”, “Türkmengaz” we “Türkmennebit” döwlet konsernleriniň, “Türkmengeologiýa” döwlet korporasiýasynyň, Nebit we gaz institutynyň, ýurdumyzyň baý nebit we gaz ýataklarynda iş alyp barýan beýleki pudaklaýyn kärhanalaryň birnäçesiniň diwarlyklarynda Türkmenistanyň nebit, gaz, nebiti gaýtadan işleýän hem-de himiýa senagatynyň gazanan üstünlikleri we bu pudaklary ösdürmegiň geljegi uly ugurlary görkezilýär. Türkmen nebithimiýa pudagynyň öňdebaryjy kärhanasy bolan Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy hem öz önümini taýýarlady. Bu zawodlar toplumy sebitde şu ugurdaky iň döwrebap hem-de iri kärhanadyr.
Sergi köşgünde ýangyç çig malyny gözlemek, çykarmak we ibermek, düýpli burawlamak, deňizde gözleg işlerini alyp barmak, hereket edýän turbageçirijileri döwrebaplaşdyrmak hem-de täzelerini çekmek, nebiti we gazy gaýtadan işlemek boýunça kuwwatlyklary artdyrmak, guýulary gurmak hem-de ulanmak, ýataklary işläp geçmek, buraw enjamlaryny we tehnikalary getirmek, kärhanalarda ekologiýa howpsuzlygyny ýokarlandyrmak boýunça iň täze tehnologiýalar, şeýle hem nebit we gaz guýularynyň önüm berijiligini artdyrmak babatda hyzmatlar hem-de önümler, dürli ölçeg enjamlary, turba we şu ulgamda ulanylýan beýleki köpsanly önümler giňden hödürlenilýär. Sergide nebithimiýpa we gazhimiýa ulgamlary hem giňden şöhlelendirilýär. Häzirki wagtda Türkmenistanda bu pudaklaryň ösdürilmegine uly üns berilýär. Bularyň ählisini ýurdumyzda köpden bäri işleýän kompaniýalar hem-de türkmen tarapy bilen hyzmatdaşlyk etmäge bolan gyzyklanmasy ýylsaýyn artýan şereketler hödürlediler.
Mundan başga-da, sergi iň täze gazanylanlar we tehnologiýalar, şol sanda uly gaz gatlaklaryny ýüze çykarmak, dolandyryş ulgamlaryny ornaşdyrmak, turbageçirijileri talabalaýyk ulanmak, energiýanyň dikeldilýän çeşmeleri babatda tehnologiýalar bilen tanyşdyrýar.
Hyzmatdaşlygyň taslamalaryny ara alyp maslahatlaşmak günüň ikinji ýarymynda öz işine başlan halkara ylmy maslahatyň çäklerinde dowam etdi.
Foruma gatnaşýanlaryň hatarynda meşhur nebitgaz we hyzmat ediş kompaniýalarynyň, halkara energetika agentlikleriniň, assosiasiýalaryň işgärleri, dünýäniň köp ýurtlaryndan hökümet wekiliýetleriniň, önüm öndüriji zawodlaryň hem-de beýleki abraýly düzümleriň wekilleri bar. Daşary ýurtlaryň ýöriteleşdirilen žurnallary, habarlar agentlikleri, neşirýat öýleri, internet –portallar bu çärä maglumat taýdan goldaw berýärler.
Maslahatyň işiniň birinji gününiň gün tertibi üýtgäp durýan global energetika ulgamynda Türkmenistanyň we Hazar deňzi sebitiniň tutýan orny, Türkmenistanyň uglewodorod çil malynyň monetizasiýasy, Türkmenistanyň ileri tutulýan maýa goýum ugry, nebiti we gazy gaýtadan işleýän hem-de nebithimiýa senagatynda häzirki we geljekki mümkinçilikler diýen mowzuklaýyn bölümlerden ybarat boldy.
Türkmenistanyň ýangyç-energetika toplumynyň düzümleýin edaralarynyň wekilleriniň çykyşlary myhmanlarda aýratyn gyzyklanma döretdi. Olar geljekki hyzmatdaşlary ýurdumyzyň nebitgaz edaralarynyň işi bilen tanyşdyrdylar hem-de bar bolan kuwwatyň we pudagy ösdürmegiň ähli ugurlary boýunça halkara hyzmatdaşlygy giňeltmegiň esasynda milli energetika ulgamyna täze maýa goýumlaryny çekmek boýunça ýurdumyzyň strategiýasy barada gürrüň berdiler. Şunda ýataklary gözlemek, nebiti we gazy gaýtadan işlemek, hyzmatlary amala aşyrmak, döwrebap önümçilik we gazulag düzümini döretmek boýunça iri maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirmek hem-de Hazaryň türkmen kenarynyň ýangyç serişdelerini özleşdirmek boýunça alnyp barylýan işlere aýratyn üns berildi.
Çykyşlarda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýangyç-energetika syýasatynyň Türkmenistanyň ýüze çykarylan hem-de geljegi uly nebitgaz serişdelerine esaslanýandygy bellenildi. Bu syýasat ýakyn onýyllyklarda ýangyç çig malynyň çykarylyşynyň, gaýtadan işlenilmeginiň hem-de daşary ýurtlara iberilmeginiň möçberleriniň ençeme esse artdyrylmagyny göz öňünde tutýar.
Ägirt uly gaz gorlaryna eýe bolan “Galkynyş” käni, Hazar deňziniň türkmen bölegindäki hem-de Amyderýanyň sag kenaryndaky iri nebit we gaz ýataklary hem-de beýlekiler türkmen topragynyň tebigy baýlyklarynyň ummasyzdygyny tassyklaýar. Halkara bilermenleriniň baha bermegine görä, Türkmenistanyň 71 milliard tonna şertli ýangyçdan (ýa-da nebit ekwiwalentinde) gowrak bolan nebitgaz serişdeleriniň möçberi ýakyn geljekde Hytaýyň, Russiýanyň, Eýranyň we Ýewropanyň isleglerini üpjün etmek üçin ýeterlikdir.
Günorta- Gündogar ugry, has takygy, Türkmenistan –Owganystan-Pakistan-Hindistan gaz geçirijisini hem şolaryň hatarynda görkezmek bolar. Bu gaz geçirijisiniň düýbüni tutmak şu ýylyň dekabr aýynda meýilleşdirilýär. Şol taryhy ähmiýetli taslamanyň durmuşa geçirilmegi bolsa tutuş Aziýa sebitinde parahatçylygy pugtalandyrmaga hem-de ykdysady hyzmatdaşlygy giňeltmäge ýardam eder.
Türkmenistanyň ähli çägi, şol sanda Hazar deňziniň ýalpaklygy häzirki wagtda täze ýangyç ýataklary nukdaýnazaryndan uly gyzyklanma döredýär. Şoňa görä-de, eýýäm ýakyn wagtda topragyň geologiýa gurluşyny öwrenmek, geljegi uly nebit we gaz ýataklaryny ýüze çykarmak, olary çuňňur burawlamak işlerine taýýarlamak, nebit we gaz serişdelerine baha bermek hem-de olary gorlaryň senagat derejesine geçirmek boýunça amala aşyrylýan geofiziki barlag işleriniň möçberleri ep-esli artdyrylar.
XXI asyrda ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumynyň öňünde durýan giň möçberli wezipelere laýyklykda, daşary ýurt maýadarlary hem-de öňdebaryjy tehnologiýalara eýe bolan kompaniýalar bilen özara bähbitli hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de giňden ösdürmek göz öňünde tutulýar. Nebithimiýa pudagynyň kärhanalarynyň toplumlaýyn döwrebaplaşdyrylmagy, täze önümçilikleriň gurluşygy bu ulgamda iň soňky ylmy we tehniki gazanylanlary, öňdebaryjy, ekologiýa taýdan howpsuz tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagy nazara alnyp amala aşyrylýar. Şol tehnologiýalar bolsa çig malyň doly gaýtadan işlenilmegini hem-de ýangyç-çalgy serişdeleriniň köp görnüşleriniň, polipropileniň, suwuklandyrylan gazyň hem-de hil babatda halkara ölçeglerine laýyk gelýän beýleki önümleriň çykarylmagyny üpjün edýär.
Türkmenistan döwlet strategiýasynyň takyk kesgitlenen ýörelgelerine eýe bolmak bilen, öz serişdeler binýadyna hem-de ony geljekde ulanmagyň mümkinçiliklerine anyk baha berip, täze bazarlara çykmak arkaly energiýa serişdelerini dünýäniň dürli döwletlerine we sebitlerine ibermegiň ugurlaryny giňeltmäge taýýardyr.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow çykyşlarynda uglewodorod çig malyny ulanmak arkaly himiýa önümleriniň ýokary tehnologiýaly önümçiligini ýola goýmak boýunça işleriň diwersifikasiýalaşdyrylmagynyň wajypdygyny belleýär. Şunuň bilen baglylykda, gazhimiýa pudagy, has takygy, organiki polimerleriň önümçiliginiň ýola goýulmagy ýurdumyzyň ýangyç-energetika toplumyny ösdürmegiň geljegi uly ugurlarynyň biridir. Tebigy gazyň ägirt uly gorlarynyň bolmagy netijesinde, bu önümleriň içerki bazar üçin öndürilmegi hem-de daşary ýurtlara iberilmegi ykdysady taýdan maksadalaýyk hem-de bähbitli bolup durýar.
Dünýäniň energiýa serişdeleriniň bazarynda emele gelen ýagdaýy nazara almak bilen, döwlet Baştutanymyzyň ýokary goşmaça bahaly önümleri almak bilen, gazyň toplumlaýyn we doly gaýtadan işledilmegine ünsi jemlemek baradaky çözgüdi möhüm ähmiýete eýedir.
Çykyşlarda bellenilişi ýaly, arzan tebigy gazyň ägirt uly serişdeleriniň bardygyny nazara almak bilen, ilkinji nobatda, iri möçberli organiki önümleriň, ýagny karbamid, polimerler, sintetiki süýümler, kauçuk we motor ýangyjy ýaly önümleriň önümçiligini guramak has wajypdyr. Munuň özi ýurdumyzy kuwwatly energetika döwletine hem-de himiýa önümlerini köp möçberde eksport edýän ýurda öwürmäge, harytlyk gazyň goşmaça bahasyny 3-4 esse artdyrmaga, gazhimiýa pudagyny mundan beýläk-de ösdürmek üçin serişdeler we tehnologiki binýady döretmäge, halk hojalygynyň ähli pudaklarynyň okgunly ösdürilmegini höweslendirmäge mümkinçilik berer.
Häzirki wagtda Hazaryň kenarynda ýylda 5 milliard kub metr gazy toplumlaýyn gaýtadan işlemäge hem-de 386 müň tonna polietilen we 81 müň tonna polipropilen öndürmäge niýetlenen ilkinji gazhimiýa toplumynyň gurluşygy amala aşyrylýar. Daşoguz welaýatynda ikinji gazhimiýa toplumynyň gurluşygy Merkezi Garagumuň hem-de demirgazyk –gündogar ýataklaryň gazyny toplumlaýyn gaýtadan işlemäge esaslanar.
Tebigy gazy suwuk ýagdaýa öwürmek hem geljegi uly ugurlaryň biri bolup durýar. Häzirki wagtda bu ugur dünýäde diňe bir gazyň eksport ugurlaryny diwersifikasiýalaşdyrmak maksady bilen däl, eýsem, nebit önümlerini motor ýangyjy hökmünde suwuklandyrylan gaza çalyşmak maksady bilen hem üstünlikli ösdürilýär.
Gaýtadan işlemek arkaly täze önümleri öndürmek hem möhüm ugur bolup durýar. Bu ugur tebigy gazy fiziki – himiki usul arkaly dürli sintetiki organiki önümlere öwürmek bilen baglanyşyklydyr. Häzirki wagtda Türkmenistanda tebigy gazy karbamide, metanola, benzine, dizel ýangyjyna, olefinlere we beýleki önümlere öwürmek boýunça tehnologiýalary giňden ornaşdyrmak babatda işler üstünlikli alnyp barylýar. Tebigy gazdan benzin öndürýän ilkinji zawod Ahal welaýatynda gurulýar. Bu kärhanada her ýyl 1 milliard 785 million kub metr tebigy gaz gaýtadan işleniler hem-de ýokary ekologiýa talaplaryna doly laýyk gelýän A-92 kysymly benziniň 600 müň tonnasy öndüriler.
Häzirki wagtda tebigy gazdan dizel ýangyjyny, kerosin we nafta öndürmek boýunça ikinji taslama esasy daşary ýurt kompaniýalary bilen bilelikde işjeň ilerledilýär. Bu taslama hem Ahal welaýatynda amala aşyrylar, bu ýerde motor ýangyjyny öndürýän senagat toplumy dörediler.
Türkmenistanda onlarça desgalar – katalitiki riforming we millisekund katalitiki kreking desgalary, ýokary oktanly benzinleri, çalgy ýaglaryny, polipropileni öndürýän kärhanalar, dizel ýangyjyny suw bilen arassalaýan hem-de beýleki düzümleýin desgalar guruldy.
Häzirki wagtda Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda etilirlenilmedik awtomobil benzinleri, awiasiýa we tehniki kerosin, reaktiw we dizel ýangyjy, mazud, çalgy ýaglary, polipropilen, peç ýangyjy, ýeňil gazoýl, nebit elektrod koksy, suwulandyrylan gaz, gurluşyk we ýol bitumy öndürilýär. Bular şu ägirt uly toplumynda öndürilýän önümleriň diňe bir bölegidir. Nebithimiýa pudagynyň bu önümleriniň ählisi ýurdumyzyň eksport kuwwatyny artdyrmakda möhüm orun eýeleýär.
Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumyny döwrebaplaşdyrmak işleri dowam edýär, nebiti gaýtadan işlemek, awiasion kerosini arassalamak boýunça täze döwrebap desgalar işe girizildi. Seýdiniň nebiti gaýtadan işleýän zawodynda ýol bitumyny öndürýän desga ulanmaga berildi.
Mundan başga-da, ýeňil olefinleri alkilirlemek, ýeňil benzini izomerlemek, şeýle hem awtomobil benzinlerini garmak boýunça täze desgalaryň gurulşygy alnyp barylýar. Bu desgalaryň işe girizilmegi ekologiýa taýdan arassa ýokary hilli awtomobil benzinleriniň öndürilýän meçberlerini ep-esli artdyrmaga mümkinçilik berer.
Şunuň bilen baglylykda, ýokarda aýdylanlary nazara almak bilen, türkmen tarapynyň dünýäniň esasy kompaniýalary bilen nebitgaz ulgamynda giň hyzmatdaşlygy ýola goýmak babatdaky teklipleri beýan edildi. Munuň üçin ýurdumyzda ähli şertleriň bardygy, has takygy, amatly maýa goýum ýagdaýynyň, deňi-taýy bolmadyk salgyt we beýleki ýeňillikleriň döredilendigi bellenildi. Şeýle oňyn ýagdaýlar bolsa Türkmenistanyň ýangyç-energetika toplumynyň ýangyç çig malyny çykarýan we gaýtadan işleýän senagatyny ösdürmäge maliýe serişdelerini giňden çekmek üçin anyk şertleriň hem-de mümkinçilikleriň döredilmegine ýardam edýär.
Öz nobatynda, şu maslahata daşary ýurtlardan gatnaşýanlar türkmen Lideriniň giň möçberli özgertmeler, şol sanda nebitgaz pudagyndaky özgertmeler syýasatyna ýokary baha berdiler. Çykyşlarda iri energetika döwleti hökmünde Türkmenistanyň eýeleýän ornunyň barha artýandygy hem-de hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ählumumy energetika howpsuzlygyny üpjün etmek babatdaky halkara başlangyçlarynyň wajypdygy nygtaldy.
Maslahatyň işiniň iki gününiň dowamynda dünýäniň esasy kompaniýalarynyň, şeýle hem käbir ýurtlaryň döwlet düzümleriniň we halkara guramalarynyň wekilleri ýurdumyzda bar bolan iş tejribesi, bilelikdäki taslamalaryň durmuşa geçirilişi, geljek üçin meýilnamalar, täze teklipler barada gürrüň bererler.
Diňe bir hünärmenler däl, eýsem, paýtagtymyzyň köpsanly ýaşaýjylary we myhmanlary hem sergi bilen ýakyndan tanşyp bilerler. Olara Türkmenistanyň ýakyn geljegine nazar aýlamaga mümkinçilik döredilýär. Ýurdumyzyň ýerasty baýlyklary diňe bir türkmen halkynyň bähbitlerine däl, eýsem, dünýäniň halklarynyň gülläp ösmegine, energiýa howpsuzlygyna we abadançylygyna hyzmat edýär.
Her bir günüň birinji ýarymynda mejlisler geçiriler, günüň ikinji ýarymynda bolsa kompaniýalaryň wekilleriniň Türkmenistanyň ýangyç-energetika topulmynyň ýollbaşçylary bilen gepleşikleri guralar.
Şu günler Aşgabat ýene-de dünýäniň igşewür toparlarynyň üns merkezine, halkara hyzmatdaşlygynda oňyn çemeleşmeleriň jemlenen ýerine öwrülýär. Bu babatda ata Watanymyzyň we hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň abraýynyň barha artýandygy möhüm orun eýeleýär. Döwlet Baştutanymyz Türkmenistanyň ykdysadyýetini, hususan-da, onuň esasy ulgamlarynyň biri bolan energetika pudagyny ösdürmegiň täsin nusgasyny işläp taýýarlady.
Forumyň işiniň üç gününiň dowamynda Sergi köşgünde köpsanly duşuşyklar we gepleşikler geçiriler. Olar ýurdumyzyň ýangyç-energetika serişdelerini netijeli özleşdirmek hem-de rejeli ulanmak maksady bilen, täze bilelikdäki taslamalaryň esasyny goýar.
