Ýurdumyzda Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni dabaraly ýagdaýda bellenildi hem-de bu senä gabatlanyp, saglygy goraýyş ulgamynyň iri binalary ulanmaga berildi. Täze edaralaryň açylyş dabaralaryna hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşyp, onuň ýolbaşçylygynda Türkmenistanda ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynyň toplumlaýyn özgertmeleri üstünlikli amala aşyryldy.
Şu gün ulanylmaga berlen binalaryň dördüsiniň hem — Halkara newrologiýa merkeziniň, Morfologiýa merkeziniň, Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkeziniň hem-de Aýratyn howply keselleriň öňüni alyş merkeziniň Halkara güwänamalara mynasyp bolandygyny bellemek gerek. Olar Türkmenistanda binagärlik babatda ilata hyzmat ediş ulgamynda ösüşiň ýokary derejesini tassyklaýar.
Işe girizilen desgalaryň ilkinjisi Halkara Saglyk merkezleriniň müdiriýetiniň düzümine giren Halkara newrologiýa merkezi boldy.
Irden bu ýere gelen döwlet Baştutanymyzy Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlary, harby we hukuk goraýjy edaralaryň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, Aşgabat şäheriniň häkimi garşyladylar. Dabara gatnaşyjylaryň hatarynda germaniýaly lukman-professorlar we beýleki daşary ýurtly myhmanlar, Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalaryň, halkara guramalaryň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri, hormatly ýaşulular hem-de ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynyň köp sanly işgärleri bar.
Milli lybasly gyzlar hormatly Prezidentimize gül desselerini gowşurýarlar.
Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň çeper höwesjeňler toparynyň ýerine ýetirmegindäki görkezilen aýdym-sazly çykyş dabaranyň şowhunyny has-da artdyrdy.
Milli Liderimiz Halkara newrologiýa merkeziniň baş girelgesiniň öňündäki münbere geçýär. Döwlet Baştutanymyz bu ýere ýygnananlara gutlag sözi bilen ýüzlenip, biziň Esasy Kanunymyz bolan Konstitusiýamyzda: «Türkmenistanda jemgyýetiň we döwletiň iň gymmatly hazynasy adamdyr» diýlip bellenilýändigini nygtady. Şoňa görä-de, raýatlarymyzyň saglygyny goramak, abadan we bagtyýar durmuşda ýaşamagyny üpjün etmek döwlet syýasatymyzyň ileri tutulýan ugurlarynyň birine öwrüldi.
Garaşsyzlyk ýyllarynda bu ugurda netijeli işler amala aşyryldy.
Zerur bolan kanunlar we maksatnamalar kabul edilip, milli lukmançylyk ulgamynyň hukuk esaslary berkidildi.
Ýurdumyzda gysga döwrüň içinde maşgala lukmançylygynyň hyzmatlary ornaşdyryldy. Raýatlaryň döwlet meýletin saglyk ätiýaçlandyrmasy girizildi. Häzirki zaman anyklaýyş-bejeriş merkezlerini, ýöriteleşdirilen hassahanalary, şypahanalary, derman kärhanalaryny gurmak babatda zerur işler alnyp baryldy. Lukmançylyk ylmyny düýpli ösdürmek, beden we ruhy taýdan sagdyn nesilleri kemala getirmek boýunça netijeli çäreler görüldi diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Milli saglygy goraýyş ulgamyny özgertmek boýunça ýöredýän syýasatymyz, alyp barýan işlerimiz dünýäde doly goldanylýar. Drakunkulýoz, poliomiýelit, gyzzyrma, gyzamyk we gyzylja keselleriniň ýurdumyzda ýok edilendigi, unuň demir we foliý turşusy, duzuň ýod bilen baýlaşdyrylýandygy baradaky halkara resminamalar bu aýdylanlary doly tassyklaýar.
Häzirki döwürde biz Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasy, BMG-niň Çagalar gaznasy, şeýle hem Germaniýanyň, Awstriýanyň, Hytaý Halk Respublikasynyň, Russiýa Federasiýasynyň, Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň öňdebaryjy lukmançylyk we ylmy-barlag merkezleri bilen möhüm taslamalary üstünlikli durmuşa geçirýäris diýip, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sözüni dowam etdi.
Paýtagtymyzda 2013-nji ýylda geçirilen Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň Ýewropa ministrleriniň maslahatynda ýokanç däl keselleriň öňüni almak we olara garşy göreşmek boýunça Aşgabat Jarnamasynyň kabul edilmeginiň hem bu ugurda uly ähmiýeti boldy.
Şu gün döwrüň iň kämil enjamlary we serişdeleri bilen üpjün edilen täze lukmançylyk merkezleriniň açylyp, ulanmaga berilmegi saglygy goraýyş ulgamyny kämilleşdirmäge döwletimiz tarapyndan ähli şertleriň döredilýändigine doly şaýatlyk edýär diýip, Türkmenistanyň Prezidenti belledi.
Bu merkezler Germaniýanyň, Italiýanyň, Awstriýanyň, Belgiýanyň we beýleki ýurtlaryň öňdebaryjy kärhanalarynyň lukmançylyk we saglygy goraýyş enjamlarydyr serişdeleri bilen üpjün edildi. Täze lukmançylyk edaralarynda ylmyň gazanan üstünlikleri we toplanan tejribe esasynda ilata ýokary hilli hyzmat ediler.
Döwlet Baştutanymyz täze lukmançylyk edaralarynyň işleriniň hatarynda esasy ugurlary görkezdi. Olar newrologiýa keselleriniň öz wagtynda ýüze çykarylmagy we olary bejermegiň kämil usullarynyň ulanylmagy, bu ugurdan düýpli barlaglaryň geçirilmegi, adamlaryň saglygyny goramak, keselleri wagtynda bejermek, ynsanyň ömür dowamlylygyny uzaltmak , raýatlarymyzyň saglygyny berkitmek, azyk önümleriniň we agyz suwunyň hiline gözegçilik etmek, daşky gurşawyň ynsan üçin howpsuzlygyny seljermek boýunça netijeli işleriň alnyp barylmagydyr.
Ýurdumyzda we sebitde köp duş gelýän keselleri ylmy taýdan öwrenip, anyklamagyň we bejermegiň täze usullaryny işläp taýýarlamak hem milli lukmançylygy ösdürmegiň esasy ugurlarynyň biri bolup durýar diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
Şoňa görä-de, täze açylýan Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezinde hem-de Aýratyn howply ýokanç keselleriň öňüni alyş merkezinde ynsan saglygyna, onuň zähmet ukybyna, ömrüniň dowamlylygyna täsir edýän ýagdaýlar düýpli seljeriler. Keselleriň öňüni almagyň has kämil usullary öwreniler. Daşky gurşawyň adamyň ýaşaýyş şertlerini kesgitleýän ýagdaýyna yzygiderli gözegçilik ediler.
Täze lukmançylyk merkezleri öňdebaryjy innowasion barlag usullaryny ulanmaga mümkinçilik berer. Bu edaralaryň açylmagy bilen, ýüzlerçe täze iş orunlary dörär diýip, milli Liderimiz belledi.
Garaşsyz Watanymyzda saglygy goraýyş ulgamyny we derman senagatyny ösdürmäge biz hemişe uly ähmiýet bereris. Bu belent maksadymyza ýetmek üçin geljekde hem ähli zerur işleri amala aşyrarys diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Milli Liderimiz sözüniň ahyrynda ýurdumyzyň ähli saglygy goraýyş işgärlerini Garaşsyz Watanymyzda dabaraly bellenýän Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni hem-de täze lukmançylyk merkezleriniň açylyp, ulanmaga berilmegi bilen tüýs ýürekden gutlady.
Döwlet Baştutanymyz hemmelere berk jan saglyk, uzak ömür, asuda we bagtyýar durmuş, saglygy goraýyş ulgamynyň işgärlerine bolsa ynsan saglygyny goramak ugrunda alyp barýan asylly işlerinde uly üstünlikleri arzuw etdi.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow dabara gatnaşyjylaryň el çarpyşmagy bilen toý bagyny kesýär we binanyň içine girýär hem-de Halkara newrologiýa merkezi bilen içgin tanyşmaga başlaýar.
Ak mermere beslenen bina Çandybil şaýoly bilen Atatürk köçesiniň çatrygynda, Berzeňňidäki “Saglyk” şäherjiginde guruldy. Umumy meýdany 23,3 müň inedördül metrden gowrak bolan toplumyň düzümine esasy binalaryň 5-si girýär. Bu iri newrologiýa merkezi ýurdumyzyň esasy ylmy-barlag we bejeriş-anyklaýyş merkezi bolup, newrologiýa we garyşyk barlaglar babatda islendik wezipeleri çözmäge ukyply bolar.
Bu ýerde çagalaryň we ulularyň newrologik kesellerini bejermek üçin zerur bolan ähli şertler döredildi—merkez bir wagtyň özünde näsaglaryň 120-sini kabul edip bilýär. Bölümleriň hemmesi dünýä ölçeglerine laýyk gelýän enjamlar, şol sanda magnit-rezonans bejergisini, kompýuter tomografiýasyny, angiografiýa, ehoensefalografiýa, ultrases we beýleki bejeriş-anyklaýyş barlaglaryny geçirmek, beýni gan aýlanyşygynyň ýiti bozulmalaryny, oňurga ýiligi kesellerini bejermek üçin niýetlenen enjamlar bilen üpjün edildi.
Maslahat beriş-anyklaýyş bölüminiň hünärmenleri ýiti we dowamly serebrowaskulýar patologiýaly hassalarda, merkezi hem-de periferiki nerw ulgamy keselli näsaglarda barlag geçirerler we ýakyndan ýardam ederler.
Bu ýerde keseli takyk anyklamakdan başlap, näsaglaryň tiz sagalmagyny kesgitleýän bejerginiň iň gowy ugruny kesgitlemek işleri başlanýar. Bölümde newrologiýa we neýrohirurgiýa boýunça ýokary bilimli hünärmenler işleýär. Otonewrolog lukmanyň otagynda beýni gan aýlanyşygynyň bozulmalarynyň, neýroinfeksiýa hem-de beýleki patologiýalaryň dürli görnüşlerinde gulak nerwine zeper ýetmäniň derejesini anyklamak we kesgitlemek üçin barlag (audiometriýa) geçirilýär. Bu keseller gulaklarda sesiň bolmagy, eşitmegiň peselmegi, başyň aýlanmagy ýaly ýagdaýlarda jemlenýär. Barlag geçirmek üçin ykjam kompýuterli “SentieroAdvanset” (“Happersberg” german kompaniýasy) enjamy hem-de eşidiş enjamlaryny sazlamaga mümkinçilik berýän, programmalaşdyrýan enjamly “Maxi Sound Shelter” audiometriki otagy niýetlenendir.
Nemes işläp düzüjileriň bu ýerde oturdylan enjamlary adaty barlaglardan başga-da, ýörite otonewrologik barlaglary: wideookulografiýa — gözleriň göreçleriniň hereketlerini grafiki hasaba almaga esaslanan; stroboskopiýa -bogaza zeper ýetmeleri kesgitlemek usuly bolup, olar insult keselli hassalarda newrologik anyklaýşy kesgitlemek üçin örän möhüm bolup durýar; timpanometriýa-aralyk gulagyň newrologik we otolaringologiki patologiýasyny anyklamak usuly; stabulometriýa — daýanç-hereket ediş, nerw ulgamy, westibulýar we görüş seljerijiler tarapyndan bozulmalary kesgitlemek bolup durýar. Bu usullaryň ulanylmagy çylşyrymly newrologik keselli hassalarda anyklaýyş geçirmäge hem-de dikeldiş bejergisiniň netijeliligine gözegçiligi amala aşyrmaga mümkinçilik berýär.
Ýokary tehnologik german enjamlary (“Bon” şereketi) bilen üpjün edilen oftalmolog — göz lukmanynyň otagynda gözüň içiniň damarlaryny barlamak, gözüň içki basyşyny näsag üçin howpsuz usulda ölçemek üçin ähli mümkinçilikler bar. Ýörite abzal — kompýuter perimetri näsagyň gözüniň görşüni barlamak üçin niýetlenip, onuň netijeleriniň kesgitlenmegi patologik keseliň ýagdaýy barada düşünje berýär.
Endoskopik barlaglar anyklaýyş bölüminde otaglaryň enjamlaşdyrylyşy ünsüňi özüne çekýär. “Siemensiň” önümi bolan “Asuson S3000” ultrasesli köpugurly enjam bir wagtyň özünde barlaglaryň üç görnüşini geçirmäge mümkinçilik berýär. Olar reňkli şekili almak mümkinçiligi bilen kelle beýniniň böleklerinde takyklygyň ýokary derejesini barlamakdan ybaratdyr. Şeýle hem ulgamyň serişdeleri adaty doppler düzgünlerini (2D, 3D, 4D) peýdalanmagyň çäklerinden daşary çykmaga hem-de damarlaryň gysylma derejesini, gan akyşynyň tizligini kesgitlemäge, kelle beýnisini iýmitlendirýän uky we oňurga damarlarynda aterosklerotik dykyzlygy ýüze çykarmaga mümkinçilik berýär.
“Siemensiň” öňdebaryjy tehnologiýalary ýüregiň bir urgusynyň dowamynda ýüregiň üç ölçegli şekilini özgerdýän we döredýän tehnologiýaly ultrasesli skanerde jemlenendir. Bu enjam ýürek boşlugynyň ölçeglerini, klapan enjamyň ýagdaýyny, miokardyň kemeldiji ukybyny kesgitlemek üçin niýetlenendir. Olar gymmatly anyklaýyş maglumatlary bolup durýar, sebäbi ýüregiň we kelle beýni damarlarynyň keselleri, olaryň ýitileşmeginiň ösüşi berk özara baglydyr.
Endoskopiýa otagy “FUJINON” ýapon şereketiniň abzallary bilen üpjün edilip, olar Bluray/DVD görnüşde ýazgy geçirmäge we ýokary takyklykdaky şekili almaga mümkinçilik berýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow newrologiýa merkezi bilen tanyşlygyň barşynda binanyň birinji gatynda ýerleşen mejlisler zalyna baryp gördi. Bu ýerde dürli telemetriki enjamlar bilen tanyşdyryldy. Şu ýerde milli Liderimizi telelukmançylygyň mümkinçilikleri barada gürrüň beren nünärmen mähirli garşylady. Soňra göni wideoaragatnaşyk arkaly welaýatlaryň lukmançylyk edaralary bilen teleköpri guraldy. Ilki bilen Daşoguz welaýatynyň “Tiz kömek” merkeziniň işgäri öz kärdeşleriniň adyndan çykyş etdi, soňra Lebap welaýatynyň “Ene mähri” merkeziniň işgärine söz berildi. Milli Liderimize merkezde täzelikde çaga dogran ýaş zenan çuňňur hoşallyk sözleri bilen ýüzlendi.
Döwlet Baştutanymyz bäbegiň saglygy bilen gyzyklanyp, oňa näme adyň dakylandygyny sorady hem-de körpä berk jan saglygyny we uzak, bagtly ömür arzuw etdi.
Soňra milli Liderimiz rentgen anyklaýyş bölümine baryp gördi. Bu ýerde magnit-rezonans tomografiýasy hem-de angiografiýasy babatda innowasion tehnologiýalar barada hünärmen jikme-jik gürrüň berip, milli Liderimiziň sowallaryna jogap berdi.
Hususan-da, bu ýerde Türkmenistanda ilkinji gezek “Siemensiň” 3 Tesla magnit meýdanly iň täze magnit-rezonans tomografy oturdyldy. Bu enjamyň birnäçe aýratynlyklary bolup, has ownuk şekilleri görmeklikde mümkinçiligi iki esse ýokary bolup, kelle beýni dokumasynyň üýtgemelerini, irki döwürdäki gan ýetmezçilik, sowuklama, ownuk zeperlenme ojaklary, çylşyrymly damar kesellerini has takyk anyklamakda ähmiýeti uludyr.
Bu enjam magnit meýdanynyň dartgynlylygynyň ýokarylygy sebäpli barlagy iki esse tizleşdirilen ýagdaýda geçirmäge ukyplydyr. Mysal üçin, tutuş merkezi nerw ulgamyny barlamak üçin 10 minutdan hem az wagt gerek bolýar.
Kelle we oňurga ýiligi barlananda enjamyň, şeýle hem gan aýlanyşygy, içki beden agzalarynyň işjeňligi hem-de nerw süýümleriniň geçirijiligi barada habar bermek mümkinçiligi bar. Gabyň diametriniň has giň bolmagy netijesinde agramy uly adamlary hem düýpli barlamaga mümkinçilik döredi. Şunda enjam hassany bir ýerden başga ýere geçirmezden ýa-da ýatyşyny üýtgetmezden onuň tutuş bedenini (boýy 205 sm çenli bolan adamy) barlag zolagyna girizmäge mümkinçilik berýär.
Angiografiýa bölüminiň rentgen-endowaskulýar otagynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow “Siemensiň” ýene-de bir täsin enjamynyň — täze angiografyň işi bilen içgin tanyşdy. Bu enjam ýurdumyzda ilkinji gezek anyklaýyş gullugynyň ygtyýaryna gelip gowuşdy.
Hünärmeniň gürrüň berşi ýaly, bu enjamyň kömegi bilen, kelle beýni gan damarlaryny görmek we olara baha bermek bolýar. “Artis Q biplane” enjamy ýörite ulgama birigip, kelle beýni damarlarynyň ähli ölçeglerdäki barlaglaryny amala aşyrmaga hem-de bir wagtyň özünde neýrohirurgiki we beýleki birnäçe çylşyrymly operasiýalary ýerine ýetirmäge mümkinçilik berýär. Ýörite ulgamyň kömegi bilen kelle beýniniň dokumalarynyň gan aýlanyşygynyň umumy göwrümine baha bermek bolýar.
Milli Liderimiziň belleýşi ýaly, şunuň ýaly köpugurly enjamyň ulanylmagy kelle beýniniň gan aýlanyşygynda ýiti bozulmalara getirip biljek keselleri irki döwürde ýüze çykarmakda uly ähmiýete eýe bolup durýar. Ahyrky netijede bu ýokary hilli bejerişiň täze, netijeli usullaryny işläp taýýarlamaga ýardam etmelidir diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow binanyň ikinji gatyna çykdy, bu ýerde operasion bölümi ýerleşýär. Bölüm bilen tanyşlygyň barşynda döwlet Baştutanymyz onuň arassaçylygynyň üpjün edilişine üns berdi. Sebäbi bu bölümiň işinde aseptiki düzgünleriniň berk berjaý edilmegi onuň işinde esasy ýörelge bolup durýar. Şeýle hem milli Liderimiz bu bölümde ornaşdyrylan tehnologik innowasiýalar bilen gyzyklandy.
Merkeziň hünärmeni degişli bölümiň işi barada gürrüň bermek bilen, operasion bölüminiň iki otagdan ybarat bolup, olaryň diwarlarynyň antibakterial örtük bilen örtülendigi barada habar berdi. Şeýle hem ol bu ýerde oturdylan esasy nemes önüm öndürijileriniň enjamlary bilen tanyşdyrdy.
Mysal üçin, “OPMI Pentero 900” kysymly neýrohirurgiki mikroskop enjamy seredilýän obýektiň şekilini 25 esse ulaldyp görkezmäge hem-de sagdyn dokuma bilen täze döremeli dokumanyň araçägini saýgarmaga ukyplydyr. Zallaryň her birinde neýrohirurgiki operasiýalarynyň dowamynda nerw damarlarynyň geçirijiligine we olaryň bitewüligine gözegçilik edip, ysmaz ýaly gaýra üzülmeleriň hem-de beýleki newrologik bozulmalaryň öňüni almaga ýardam berýän intraoperasion neýromonitoring (“Inomed” we “Natus Europe”) ulgamy oturdyldy.
Hirurgiýada täze söz bolan “Siemensiň” “Cios Alpha” ykjam ulgamy entek dünýäniň lukmançylyk tehnikalarynyň sanawyna girip ýetişmese-de, eýýäm biziň ýurdumyzda ulanyp başlandy. Bu enjamyň kömegi bilen, operasiýa döwründe ýörite serişde ulanmazdan patologiki ojagyň damar üpjünçiliginiň ýerleşýän ýerini kynçylyksyz tapyp, anyk kesgitläp bolýar. Ulgam uly synlaýyş meýdanly takyk şekili alyp bilýär hem-de ýokary aralaşmak ukybyna eýedir, munuň özi dowamly we çylşyrymly operasiýalar üçin örän möhümdir.
“Söring” german kompaniýasynyň “Sonoka” ultrases wakuum sorujy enjamy operasiýa döwründe bir wagtda patologiki dokumany bölekläp, ýuwup we sorup, beýni dokumasyna zyýan ýetirmezden aýyrmak üçin niýetlenendir. Soruş ýolundaky bakterial süzgüç hapa howanyň operasion zala aralaşmagynyň öňüni alýar.
Germaniýada öndürilen “Makkeyn” kysymly hirurgiki stol dürli taraplara üýtgetmek mümkinçiliklerine hem-de anyk wezipäni çözmäge ukyply bolup, kelle beýni operasiýalaryny amala aşyrmakda näsag üçin amatly ýagdaýy saýlap almaga kömek edýär.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow bu ýerde oturdylan enjamlaryň mümkinçilikleri barada germaniýaly professorlaryň pikiri bilen gyzyklandy. Professor Hans Peter Rihter merkeziň öňdebaryjy enjamlar bilen üpjünçiligine ýokary baha berip, hirurgiki stoluň artykmaçlyklary barada aýdyp, onuň kömegi bilen operasiýalary geçirmegiň islendik usullaryny we tehnikalaryny peýdalanyp bolýandygyny görkezdi. Nemes lukmany bu stoluň häzir dünýäde iň gowy enjamdygyny belläp, endowaskulýar hirurgiýasyny ösdürmegiň aýratyn möhümdigini nygtady. Onuň ulanylmagy operasiýadan soň, hassanyň tiz sagalmagynyň şertleriniň biri bolup durýar.
Hormatly Prezidentimiz näsaglar üçin döredilen şertler bilen tanşyp, anesteziologiýa we intensiw bejeriş bölüminiň agyr näsaglar üçin niýetlenip, 24 sany iki orunly otaglaryň birine baryp gördi. Bu bölüm hem dünýä ölçeglerine laýyklykda ýokary tehnologik lukmançylyk enjamlary bilen üpjün edildi. Olaryň hatarynda “Siemensiň” “Acuson X 700” ultrases barlag enjamy we “Mobilett Mira” göçme rentgen enjamy bolup, olar agyr hassalary ýerinden gozgamasyz barlamaga mümkinçilik berýär. “Storz” kompaniýanyň ykjam enjamynyň kömegi bilen bolsa, dem alyş ýollaryna wideogözegçilik edip bolýar.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow nemes professory Ýohannes Senke ýüzlenip, bu ýerde gören zatlarynyň özünde galdyran täsirini paýlaşmagy teklip etdi. Professor öz nobatynda anesteziologiýa we intensiw bejeriş bölüminiň tehnologik üpjünçiliginiň innowasion häsiýetini belledi hem-de öňdebaryjy enjamlaryň käbirine ünsi çekdi. Hususan-da, täze görnüşdäki loringoskop we bronhoskop anyklaýyş wezipelerinden başga-da, hassalarda insultdan soň, ýuwutmak we dem almak endiklerini dikeltmäge ýardam edýär.
Bu pursadyň uly mümkinçilikleri barada professor Rihter hem öz pikirini beýan edip, hassalar üçin orunlaryň köpugurlylygynyň uly ähmiýetini belledi. Has agyr näsaglar üçin niýetlenen orunlary olaryň rahat ýatmagy üçin elektrik hereketlendirijileriň kömegi bilen zerur tekizlikleri sazlap bolýar we düşekleriň ýene-de bir aýratynlyklary tolkun görnüşli hereket edip, uzak ýatýan näsaglara ýagyr ýaranyň bolmazlygynyň öňüni alýar.
Bu ýerde “Drager” kompaniýasynyň “Sawina 300” emeli dem beriş enjamy hem bar. Onuň kömegi bilen keseliň ýagdaýyna görä, rahat ýagdaýda dem berşi amala aşyrmak üçin, birnäçe dem beriş düzgünler bilen üpjün edilendir. Bölümde goşmaça Germaniýanyň “Natus Europe” elektroensefalografiýa enjamy kelle beýniniň elektrik işjeňligini görkezýär we tutgaýlarda kelle beýnisindäki zeperlenen ojagyň ýerleşýän ýerini anyklaýar.
Binanyň üçünji gatyndaky newrologiýa bölüminiň hassa otaglary näsaglaryň kelle beýni gan aýlanyşygynyň ýiti bozulmalarynda, olaryň soňky ýagdaýlarynda, şeýle hem newrologiýa ulgamynda degişli näsaglary anyklamak we bejermek maksady bilen, ABŞ-nyň hem-de Germaniýanyň öňdebaryjy kompaniýalarynyň enjamlary bilen enjamlaşdyryldy.
Germaniýanyň “Beka-Hospitec” kompaniýasynyň “Taima” rollater guraly insultdan soňky näsaglara özbaşdak hereket etmek mümkinçiligini döreder.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow binanyň birinji gatyna düşüp, bu ýerde ýerleşen fizioterapiýa bölüminiň işi bilen tanyşdy.
Germaniýaly lukmanlar Gerhard Kilian Muns hem-de Hans Peter Rihter bu ýerde bar bolan enjamlaryň oýlanyşykly seçilip alynmagyna ýokary baha berip, hususan-da, BALANCE-trainer enjamynyň kömegi bilen insultdan soňky ýagdaýda daýanç hereket ulgamynyň bozulmalary we hereket durnuksyzlygy bar bolan näsaglarda dik ýagdaýda howpsuz durmagy, deňagramlylygy saklamagy hem-de hereket sazlaşygy üçin maşklary geçirilip, näsagyň dikeldiş döwrüniň gysgalmagyna getirýändigini bellediler.
Soňky tehnologiýalar boýunça döredilen “Prima Advance Knee” dikeldiş enjamy dyz we bud — çanak bogunlarynyň türgenleşdirilmegine ýardam berýär, bu dikeldiş bejergisi dyzçanak döwüklerinde, bagjyklaryň dikeldilmegine we bogunlaryň hereketsizlenmeginiň öňüni almaga, bogunlardaky çişi hem-de agyryny azaltmaga, bogun üst ýüzüniň hiliniň ýokarlanmagyna ýardam berýär.
Bu ýerdäki “Thera Vital” weloergometr enjamy bogun etleri ýarym ysmaz, ysmaz, damar gysylmalarynda hereket ýetmezçiligini azaltmaga kömek edýär. Enjamyň bu innowasion görnüşi aýlanmak düzgünlerinde elleriň we aýaklaryň işjeňligini artdyrmaga mümkinçilik berýär.
Näsaglaryň dikelmegini çaltlandyrmak üçin “DST 8000” merdiwan enjamy bolup, ýörelende we basgançak boýunça çykylanda maşklar üçin basgançaklaryň beýikligini sazlap bolýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow merkez bilen tanşyp, onuň otaglarynyň, ozaly bilen hassa otaglarynyň şertlerine ünsi çekdi. Olarda göz öňünde tutulan reňkler newrologik keselli hassalaryň özüni duýşuny gowulandyrmaga ýardam edýär.
Umuman, döwlet Baştutanymyz newrologiýanyň lukmançylygy ösdürmekde möhüm ugurdygyny, sebäbi beýleki keselleriň hem köpüsiniň nerw ulgamynyň bozulmagy bilen baglydygyny belläp, Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrine ilata ýokary hilli hyzmatlary etmek hem-de olaryň görnüşini artdyrmak hem-de täze merkezde näsag orunlarynyň sanyny artdyrmak üçin döredilen şertleri seljermegi tabşyrdy. Bu meseläniň ähmiýetiniň uludygyny professor Rihter hem belledi.
Milli Liderimiz lukmançylyk tehnikalarynyň yzygiderli täzelenýändigini hem-de her gün has kämil görnüşleriniň peýda bolýandygyny aýtdy. Biziň hünärmenlerimiziň öňdebaryjy tehnologiýalary özleşdirmegi, olarda pikirlenmegiň aýratyn guralyşyny kemala getirmek üçin okuw sapaklaryny, maslahatlaryny yzygiderli guramak zerur bolup durýar. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz degişli ýolbaşçylara tabşyryklary berip, bu ugurda daşary ýurtly hünärmenler bilen has ysnyşykly hyzmatdaşlygy ýola goýmagy maslahat berdi.
Halkara Newrologiýa merkezi bilen tanyşlykdan soň, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Pekiniň hytaý lukmançylygy uniwersitetiniň rektory Sýuý Anluny kabul etdi.
Milli Liderimiz bu ýerden ugramazdan öň, Hormatly myhmanlar üçin kitapda ýadygärlik ýazgy galdyrdy hem-de Merkeziň ygtyýarlygyna “Tiz kömek” awtoulaglarynyň ikisini, ýük awtoulagyny, kiçi awtobus we ýörite awtoulagy sowgat berdi.
Bu ýerden döwlet Baştutanymyz awtoulagda nobatdaky çäräniň — ýurdumyzyň saglygy goraýyş we derman senagaty ulgamynyň ösmeginde şanly waka bolan Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkeziniň açylyş dabarasynyň geçirilýän ýerine ugrady. Bu ýerde eýýäm köpsanly dabara gatnaşyjylar ýygnanypdyr, olar hormatly Prezidentimizi mähirli garşylaýarlar. Milli Liderimize gül desseleri gowşurylýar.
Merkeziň binasynyň öňündäki meýdançada Dokma senagaty ministrliginiň “Dokmaçylar” aýdym-saz we döredijilik toparlarynyň artistleri dürli öwüşginli çykyşlary görkezýär. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow toý bagyny kesip, şowhunly el çarpyşmalar astynda ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynda ähmiýetli desgalaryň ýene-de birini dabaraly ýagdaýda açýar.
Döwlet arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugynyň Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezi-innowasion kärhana bolup, onuň işi durmuş hem-de biologik şertleriniň ilatyň saglygyna täsir etmegi, umuman, ekologiýa taýdan arassa azyk tehnologiýalaryny we sagdyn iýmitlenmek kadalaryny işläp taýýarlamagy babatda ylmy-barlaglary geçirmäge gönükdirilendir.
Merkez döwrebap barlaghana hem-de lukmançylyk enjamlary bilen üpjün edildi, munuň özi onuň işinde amaly we ylmy-barlag hem-de tejribe-önümçilik wezipelerini çözmek üçin öňdebaryjy usullary peýdalanmaga mümkinçilik berýär.
Merkeziň işiniň esasy ugurlary bioindikasiýa usullarynyň esasynda daşky gurşawa gözegçilik etmekden, azyk önümlerine, şol sanda daşary döwletlerden ýurdumyza getirilýän azyklyk harytlaryna yzygiderli gözegçilik etmekden, arassaçylyk-kesellere garşy göreşmegiň ylmy taýdan esaslandyrylan kadalaryny we düzgünlerini işläp taýýarlamakdan ybaratdyr.
Umumy meýdany 18 müň inedördül metr bolan 4 gatly binada aýratyn howply ýokanç keselleriniň ýaýramagyna garşy göreşmek, azyk önümlerini we olary gaplamak üçin serişdeleriň döwlet hasaba alyş, bazarlara gözegçilik barlaghanasy, ýöriteleşdirilen azyk barlaghanalary, daşky gurşaw, zähmet, jemagat we radiasion gigiýenasy, toksikologiýa, bakteriologiýa, wirusologiýa, parazitologiýa, epidemiologiýa hem-de immuno biologik serişdeleriniň merkezi ammary bolan immunologiýa bölümleri bar.
Bu ýerde maglumatlary seljermek hem-de ylmy-önümçilik bölümleri-de göz öňünde tutuldy. Munuň özi ýurdumyzyň barlaghanalaryny öz içine alýan umumy barlaghana ulgamyny kämilleşdirmäge mümkinçilik berýär. Merkeziň hünärmenleri azyk önümleriniň hili hem-de howpsuzlygy, ekologiýa-biologiýa gurşawy, azyk önümleri we suw bilen bagly bolan keselleriň öňüni almak babatda barlaglary geçirer, şeýle hem ýokanç keselleriň çeşmelerini kesgitlemek üçin wiruslary, bakteriýalary hem-de parazitleri öwrenýän ylymlaryň belli bir ugurlary boýunça işleri amala aşyrar.
Milli Liderimiziň Gurbanguly Berdimuhamedow belleýşi ýaly, bu edaranyň işe girizilmegi bilen döwrebap we ylmy-tehniki çemeleşmeler arkaly “Türkmenistanda ýokanç däl keselleriň öňüni almak we olara garşy göreşmek boýunça Aşgabat Jarnamasynda kesgitlenen wezipeleri 2014—2020-nji ýyllarda ýerine ýetirmegiň milli maksatnamasyny”, “Türkmenistanyň ilatynyň sagdyn iýmitlenmeginiň 2013—2017-nji ýyllar üçin milli maksatnamasyny” hem-de “Türkmenistanda 2003—2020-nji ýyllar üçin ummun-öňüni alyş milli maksatnamasyny” ýokary guramaçylykly amala aşyrmak üçin uly mümkinçilikler açylýar.
Wiruslary öwreniş bölüminde oturdylan innowasion barlaghana enjamlary referens barlaghanasy bilen bilelikde gysga wagtyň içinde wiruslary anyklamaga mümkinçilik berýär, şeýle hem bu ýerde wiruslary howpsuz saklamak üçin awtomatlaşdyrylan ulgamly biobank döredildi.
Mälim bolşy ýaly, Bütindünýä saglygy goraýyş guramasy ýurdumyzda ýokanç wiruslaryň käbiriniň ýokdugyny ykrar etdi. Ynha, eýýäm ençeme ýyl bäri ýurdumyzda gyzamyk we garamyk keselleriniň hasaba alnan ýagdaýlary bolmady. Bularyň hemmesi-saglygy goraýyş ulgamynda milli Liderimiziň ýolbaşçylygynda yzygiderli geçirilýän işleriň netijesidir.
Ýurdumyzyň wiruslary öwrenmek boýunça merkezi barlaghanasy bolan bölümde gyzamyk we garamyk, ýiti respirator keselleriniň, dürli wirusly keselleriň öňüni almak maksady bilen, innowasion enjamlar arkaly wirusly keselleriň görnüşleri gysga möhletde deňeşdirilýär. Munuň özi hassany öz wagtynda bejermäge hem-de kesel ýaýratmagyna ýol bermezlik üçin aýratyn saklamaga mümkinçilik berýär. Referent barlaghanada immunoferment seljermesi, polimeraz zynjyr täsirleri, wiruslary emeli usulda ösdürip ýetişdirmek hem-de hil taýdan täze usulyýetler boýunça DNK-lary barlamak işleri geçirilýär.
Wirusyň gen düzümini kesgitlemek maksady bilen, genetiki seljermäni geçirmek üçin täze enjamlar sekwenirleme otagynda oturdyldy. Bu enjamlaryň kömegi bilen wirusyň görnüşi, gelip çykyşy, nesil alamatlary we üýtgeşmeleriň mümkinçiligi kesgitlenilýär.
Soňky döwürde daşary ýurtlarda grippiň wiruslary özgerýär, keseli döredijileriň täze görnüşleri peýda bolýar, olaryň tiz ýaýramak howpy emele gelýär. Täze barlaghana bolsa ştammlary ýokary derejede kesgitlemek mümkinçiliklerine eýedir.
Biologik howpsuzlygyň talaplaryna laýyklykda, nusgalary anyklamak işleri ýörite şkafda geçirilýär. “Hamilton Storage tehnologiýes” (ABŞ) kompaniýasynyň önümi bolan robotlaşdyrylan saklaýjy ulgam — biobanking biologik nusgalaryň 30 müňe çenlisini -200 C we -800 C derejelerde saklamaga mümkinçilik berýär. “Karl-Zeiss” (Germaniýa) kompaniýasynyň önümi bolan mikroskopyň kömegi bilen wirusyň şekilini görmek we häsiýetlendirmek bolýar.
Barlag işleri “Arsdia International Limited” fin kompaniýasy hem-de “Biofire” fransuz kompaniýasy tarapyndan öndürilen, doly awtomatlaşdyrylan, ýokary duýgurlygy bilen tapawutlanýan enjamlarda geçirilýär. “Film Array” enjamynda barlag geçirilende ýörite gurşawda gelip gowşan barlag nusgalary peýdalanylýar, 1 sagadyň dowamynda takyk netijäni almak bolýar.
“Mary Poc” enjamynyň kömegi bilen ýiti respirator kesellerini döredijiler kesgitlenilýär. Barlanan her bir synagdan soň, abzaly sazlaýarlar, jogabyny iki sagadyň dowamynda alýarlar. Bu iş otagynda oturdylan enjam, mysal üçin, grippiň wirusyny dürli öýjüklerde we embrionlarda ösdürip ýetişdirmäge, onuň düzüm aýratynlyklaryny we häsiýetlerini, dermanlara (antibiotikler) duýgurlygyny öwrenmäge mümkinçilik berýär. Netijede, barabar bejergini geçirip bolýar.
Biologiýa howpsuzlyk barlaghanasynda biohowpsuzlygyň üçünji derejesi şertlerinde ýokanç keselleri anyklamak boýunça enjamlar ornaşdyrylypdyr.
Biologiýa howpsuzlyk barlaghanalary biologiki howpsuzlygyň üçünji derejesiniň mikroorganizmleri tarapyndan döredilen keselleriň öňüni almak, Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň tekliplerine hem-de talaplaryna laýyklykda, azyk önümleriniň howpsuzlygyny we hilini üpjün etmek maksady bilen, et we süýt önümleriniň nusgalarynyň, howanyň, topragyň hem-de adam bedenindäki suwuklyklaryň barlaglaryny geçirmäge niýetlenendir.
Barlaghanada egin-eşik çalşylýan we suwa düşülýän otagly ýörite girelge bar. Immunaferment, serologiýa, mikroskopiýa barlaglary geçirilýän esasy otaglardan başga-da, bu ýerde zerur kömekçi otaglar hem göz öňünde tutulandyr. Barlaghananyň diwarlary, gapylary we aýnalary ýörite howa geçirmeýän, zyýansyzlandyrmaga durnukly metaldan taýýarlanandyr. Bu ýerde her bir otagyň howa çalyşýan hem-de mikroklimat ulgamyna awtomatiki usulda gözegçilik edilýär.
Bakteriologiki barlaglar otagynda gelip gowuşýan nusgalar gomogenizatorda owradylýar, sentrifugada goýaltmak arkaly konsentrirlenen suwuklyk taýýarlanylýar, biologiki howpsuzlygyň 2-nji we 3-nji derejeleriniň bakteriologiki barlaglary üçin niýetlenen şkaflarda ekilýär, organizmden analiz üçin alynýan suwuklyk taýýarlanylýar. Termostatyň hem-de suwuklyklary awtomatiki usulda reňklemek üçin niýetlenen abzalyň kömegi bilen bakteriýalaryň ösüşini görmek üçin nusga taýýarlanylýar.
“Vitek 2 compact” mikrobiologiki analizatoryň kömegi bilen mikroorganizmleriň aýry-aýry görnüşleri kesgitlenilýär, olaryň antibiotiklere duýgurlygy barlanylýar. Barlaglaryň barşynda peýda bolan zyýanly galyndylar ýörite enjamda zyýansyzlandyrylýar.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow toksikologiýa barlaghanasy bölüminde temmäki önümlerini barlamak üçin niýetlenen otag bilen tanyşdy. Şol ýerde adamyň bedenine ýaramaz täsir edýän zyýanly maddalar, şol sanda nikotin, uglerodyň monooksidi, şepbik we beýlekiler barlanylýar.
Bu ýerde milli Liderimize häzirki zaman derejesinde sanitariýa — himiýa, fiziologiýa, biohimiýa, gematologiýa, patomorfologiýa we beýleki usullary ulanmak arkaly toksikologo-gigiýena barlaglaryny geçirmek üçin barlaghanadaky enjamlar we abzallar görkezildi.
Soňra hünärmen “Cerulean” (Beýik Britaniýa) kompaniýasynyň enjamynyň işi barada gürrüň berdi. Ol 20 sany göni kanallar arkaly bir wagtyň özünde 20 çilimi awtomatlaşdyrylan usulda “çekmäge” ukyplydyr. Düzümindäki analizatoryň kömegi bilen uglerodyň monooksidi anyklanylýar, ýörite süzüjilerde çyg kondensat ýygnalýar we olar ýuwulyp, nusga alynýar. Gazly hromatograf hem-de spektrofometr enjamlarynda nusganyň düzümindäki nikotiniň we suwuň mukdary kesgitlenilýär.
Mundan başga-da, “Cerulean QTM 3” lazer enjamy arkaly lazer şöhlesi bilen çilimiň müşdüginiň we süzgüjniň uzynlygy, galyňlygy we diametri ölçenilýär. Germaniýanyň “Borgwaldt” kompaniýasynyň “Jel 200-II” enjamy bilen temmäkiniň düzümindäki çöken hapa galyndylardaky tozanyň agram paýy kesgitlenilýär. Bu enjamlaryň ulanylmagy temmäki önümleriniň ýokary hilli hem-de takyk barlaglaryny geçirmäge mümkinçilik berýär.
Döwlet Baştutanymyz içeri işler ministri I.Mulikowa we Döwlet gümrük gullugynyň başlygy M.Çakyýewe ýüzlenip, bikanun getirilýän temmäki önümlerini ýüze çykarmak we ýok etmek, olaryň ýurdumyza getirilmeginiň hem-de dolanyşygynyň öňüni almak boýunça alyp barýan işleri bilen gyzyklandy.
Milli Liderimiz şeýle hem temmäki önümleriniň gelip gowuşýan möçberi barada sorady. Hasabat berlişi ýaly, ilatyň arasynda netijeli öňüni alyş işiniň geçirilmegi netijesinde, soňky ýyllarda temmäki önümlerine bolan isleg hem-de şeýle önümleriň getirilýän möçberi köp esse azaldy.
Hormatly Prezidentimiz bu ulgamda maksada laýyk işleri dowam etmegiň möhümdigini belläp, degişli edaralaryň ýolbaşçylaryna galp hem-de bikanun getirilýän harytlary, temmäki önümleriniň we daşary ýurtlardan getirilýän beýleki önümleriň düzüminde zyýanly maddalaryň bardygyny ýüze çykarmak boýunça Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezi bilen has işjeň hyzmatdaşlyk etmegi tabşyrdy.
Şol barlaghanada döwlet Baştutanymyz gigiýeniki we kosmetiki, durmuş-hojalyk we polimer serişdeleriniň barlag otagyna baryp gördi. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sarp edilýän harytlaryň düzümindäki zyýanly maddalary kesgitlemäge mümkinçilik berýän enjamlaryň işi bilen içgin tanyşdy.
Otagda halkara ölçeglerine laýyk gelýän himiki-seljeriş enjamlar — ABŞ-nyň “Agilent Tehnologies” kompaniýasynyň plazmaly mass-spektrometri, tolkunlaryň uzynlygyny 3 sekuntdan hem az wagtyň içinde skanirlemäge ukyply “Cary 60” enjamy, “Thermo Scientific” kompaniýasynyň “Niton XL-3 Gold” rentgen — flýuoressent enjamy, “Bruker” kompaniýasynyň “S2 Ranger” abzaly, Ýaponiýanyň “Konika Minolta” kompaniýasynyň “CM-5” köpugurly enjamy, Fransiýanyň “Merck Millipore” kompaniýasynyň “Pharo 300” spektrofometri we beýleki enjamlar oturdylypdyr. Olaryň ählisi awtomatlaşdyrylan usulda işleýär hem-de ýokary duýgurlygy bilen tapawutlanýar we örän çylşyrymly wezipeleri çalt çözmäge ýardam berýär.
Bu enjamlaryň kömegi bilen ýurdumyzyň telekeçileri tarapyndan öndürilýän, şeýle hem daşary ýurtlardan getirilýän çaga oýnawaçlarynda, egin-eşiklerinde, aýakgaplarynda, gigiýeniki-kosmetiki we parfýumeriýa serişdelerinde, gap-gaçlarda, durmuş-hojalyk we polimer serişdelerinde bu enjamlar arkaly agyr metallaryň duzlary, izotoplary we dürli görnüşli zäherli maddalar anyklanylýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bu ýerde görkezilen, ýurdumyzyň senagat önümleriniň nusgalaryna — çagalar üçin niýetlenen harytlara hem-de dokma önümlerine aýratyn üns berip, olaryň hiline hem-de ekologiýa taýdan arassalygyna içgin seljerme geçirmegi maslahat berdi. Hut şol wagt merkeziň hünärmenleri tarapyndan bu önümiň barlagy geçirildi hem-de tiz wagtda netijeler alyndy, şol netijeler bolsa önümiň howpsuzlygyny hem-de arassaçylyk babatda ähli talaplara we beýleki bellenen kadalara doly laýyk gelýändigini tassyklady.
Soňra milli Liderimiz iýmit önümleriniň molekulýar-genetiki we immunoferment usullary arkaly barlag bölümçesine bardy. Bu ýerde döwlet Baştutanymyza we nemes lukmanlaryna enjamlaryň işleýşi görkezildi hem-de ekspres — barlaglar geçirildi. Professor Rihter görkezilen enjamyň ýokary derejede takyk, netijeli işleýändigini hem-de ulanyşda örän amatlylygyny belledi.
Barlaghanada Germaniýanyň “Waldner” kompaniýasynyň “Scala” ulgamyna degişli “Secuflow” kysymly howa çekiji şkafynyň ýerleşdirilmegi netijesinde, hünärmenleriň iş şertleriniň himiki täsirlerden goraglylygy we howpsuzlyk talaplary doly berjaý edilýär. Bu otagdaky dünýäniň öňdebaryjy önüm öndürjileriniň barlaghana enjamlary arkaly iýmit önümleriniň nusgalarynyň taýýarlygy geçirilip, Şweýsariýa döwletiniň “Stratec” kompaniýasynyň “Gemini” kysymly immunoferment barlagy geçirilýän enjamynda azyk önümleriniň düzümindäki gormonlaryň mukdary kesgitlenilýär.
Bu enjam Germanýanyň “QIAGEN” kompaniýasynyň awtomatlaşdyrylan toplumy bilen enjamlaşdyrylyp, olar arkaly iýmit nusgalarynda genetiki modifisirlenen çeşmeleriň barlagy geçirilýär. Birinji tapgyrda awtomatlaşdyrylan “QIAcube” enjamy arkaly iýmit nusgalary ýörite erginiň täsiri bilen bölünip arassalanýar. Ikinji tapgyrda “QIAgility” ulgam arkaly nusagalaryň tiz wagtda gerekli garyndylary taýýarlanylýar. Üçünji tapgyrda “Rotor Gene” enjamynyň kömegi bilen “häzirki wagt” tertibinde polimeraz zynjyrly reaksiýasy geçirilip, 72 sany görkeziji kompýuteriň monitoryna çykarylýar.
Bu bölümçäniň hünärmeniniň belleýşi ýaly, iýmit önümlerine geçirilen barlaglarynyň netijeleri ozal 6 sagadyň dowamynda berilýän bolsa, bu enjamyň kömegi bilen 1 sagatda geçirilip, barlagyň dowamlylygy 6 esse gysgaldylýar.
Döwlet Baştutanymyz iýmit önümleriniň barlaghana-gural usullary arkaly barlagy bölümçesiniň spektroskopiýa otagynyň işi bilen tanyşýar.
Ol ABŞ-nyň “Agilent Tehnologies” kompaniýasynyň atom absorbsion, infragyzyl “FURÝE” mikroskoply spektrometrleri we Germaniýanyň “Analitik Jena” kompaniýasynyň atom adsorbsion “Zeenit”, “Specord” we beýleki birnäçe enjamlary bilen üpjün edilipdir. Bu enjamlarda iýmit nusgalygynda himiki elementler, izotoplar, agyr metallar, toksiki birleşmeler, kationlar we anionlar anyklanylýar. Şeýle-de bölümçäniň kompýuterlerinde anyklanýan görkeziji barada maglumatlar toplumy ýerleşip, geçirilen barlag barada anyk netijäni we ýokary hilli maglumaty alyp bolýar.
Şu gün synag üçin dürli gök önümler, çagalar iýmiti, duz hödürlenildi. Barlaghanada ýokumy güýçlendirilen iýmit önümleriniň, ýodlanan duzda ýoduň mukdaryny we ýokumy witamin-mineral toplumy bilen baýlaşdyrylan bugdaý ununda demiriň we foliý turşusynyň mukdaryny anyklamak, şeýle hem ýurdumyzda öndürilýän esasy önümleriň mikro-, makroelementler we witaminler düzümini anyklamak boýunça barlaglary geçirmek üçin ähli şertler döredilendir.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezi bilen tanyşlygy dowam edip, iýmit önümleriniň barlaghana-gural usullary arkaly barlagy bölümçesiniň hromatografiýa otagyny synlady. Barlaghanada ýurdumyzda öndürilip ýetişdirilýän we daşary ýurtlardan getirilýän köpdürli iýmit önümleri bellenen tertipde döwlet tarapyndan bellige alnanda, güwänamalaşdyrylanda we döwlet gözegçiligi geçirilende olaryň hil we howpsuzlyk görkezijilerini barlamak üçin ähli şertler döredilipdir.
Bu otagda “Agilent Technologies” amerikan kompaniýasynyň mass-spektrometr detektorly suwuklykly hromatograf enjamy ýerleşdirilipdir. Enjam awtomatlaşdyrylan bolup, öz ýerine ýetirýän işlerine gözegçilik edýär we 100 nusgany özünde saklap bilýär. Barlag geçirilýän önümde mikotoksinler, pestisidler, emeli we tebigy reňkleýjiler anyklanylýar.
“Gerstel” termodesorber ulgamly, bugfazaly nusga ýygnaýjy gazly hromatografy tiz wagtda takyk barlaglary geçirip, uçujy organiki maddalaryň nusgalaryny taýýarlaýar we barlagyň soňky tapgyrlaryny amala aşyrýar. Iýmit önümlerinde gazly hromatograflar toplumy bilen nitrozaminler, spirtler, dioksinler, aromatiki polioramatiki uglewodorodlar, ýag turşular hem-de galplaşdyrmak alamatlary barlanylýar.
Kapillýar elektroforez enjamynda, nusgalar ujypsyz mukdarda bolanda hem barlag geçirmäge mümkinçilik berýär. Enjamyň kömegi bilen iýmit önümlerinde witaminleriň, beloklaryň, uglewodlaryň, suwdaky kationlaryň, anionlaryň hil we mukdar barlagy geçirilýär.
Hromatograflaryň kompýuterlerinde her anyklanýan görkeziji barada maglumatlar toplumy ýerleşdirilip, kadalaşdyryjy resminamalarda görkezilen aýratyn usullary düzülýär we erginler bilen sazlama geçirilýär. Iýmit nusgalaryň düzüminiň hil we mukdar derňewiniň netijelerini kompýuteriň monitorynda çyzgy görnüşinde görüp bolýar.
Hormatly Prezidentimiz öwrenmek üçin goýlan önümleriň nusgalaryny gözden geçirip, bu barlaghananyň işgärleriniň sany, olaryň döwrebap enjamlary dolandyrmak boýunça nirede taýýarlyk geçendigi, şeýle barlaglary geçirmek we olaryň netijeleriniň üstünde işlemek üçin näçe wagtyň gerek bolýandygy bilen gyzyklandy.
Iýmit önümleriniň şu barlaglary ozal uzak wagtyň dowamynda ýerine ýetirilýän bolsa, indi bu täze tehnologiýalaryň kömegi bilen awtomatlaşdyrylan tertipde ýokary hilli takyk netijeleri gysga wagtyň dowamynda geçirmäge mümkinçilik berýär. Germaniýanyň degişli barlaghanalarynda taýýarlyk geçen hünärmenler iň täze maglumatlaryň hem-de maksatnamalaryň esasynda alnan maglumatlary seljerýärler.
Täze merkeziň düzüminde sanjym we immunobiologiki serişdeleri saklanýan ammar hem bar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň baştutanlygynda işlenip düzülen “2003—2020-nji ýyla çenli döwür üçin immunoöňüni alyş Milli maksatnamasynyň” çäklerinde, ýurdumyzda dürli agyr ýokanç keselleriň öňi alyndy we birnäçe keseller düýbünden ýok edildi. Çagalara 11 kesele garşy ýokary hilli waksinalar bilen öňüni alyş sanjymlary mugt geçirilýär.
Ýurdumyza gelýän sanjym we immunobiologiki serişdeleri “sowuklyk zynjyrynyň” talaplaryny doly berjaý edip, ammara kabul etmek, saklamak we daşamak üçin ähli zerur bolan şertler döredildi.
Ammar 7 otagdan ybarat bolup, bu sowadyjy enjamly ammar otagynda Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň ölçeglerine laýyk gelýän ýöriteleşdirilen sowadyjy we doňduryjy otaglar, sowadyjylar hem-de doňduryjylar ýerleşdirdi, olaryň yzygiderli işlemegini üpjün etmek üçin, elektrik toguny üznüksiz sazlaýja we dizel generatorlaryna çatyldy. Sanjymlary talabalaýyk saklamak üçin sowadyjylaryň we ammaryň içinde elektron görnüşli ölçeýji gurallar hem-de termometrler ornaşdyryldy.
Sanjymlar üçin niýetlenilen ýöriteleşdirilen şprisleri, howpsuzlyk gutularyny, termokonteýnerleri we hladogenleri saklamak üçin hem ähli şertler döredildi. Ammarda waksinalary “sowuklyk zynjyrynyň” talaplaryny doly berjaý edip, ýerlere ugratmak üçin ýörite gaplaýjy otag hem göz öňünde tutuldy.
Bu otagda biri-biri bilen bagly monitorlaryň 9-synyň kömegi bilen sanjym we imunobiologiki serişdeleri saklanýan ammaryna yzygiderli gözegçilik edilýär. Eger sowadyjynyň ýa-da otagyň temperaturasy kadadan üýtgese, onda monitorda habar beriji reňk hem-de ses peýda bolup, edaranyň ýolbaşçysynyň we jogapkär hünärmeniň el telefonyna SMS habary barýar.
Mundan başga-da, monitora ýörite programma çatylyp, ammardaky sanjym serişdeleriniň mukdaryny, ugradylan waksina serişdeleriniň sanyny, keselleriň öňüni alyş sanjymlarynyň Milli tertibine laýyklykda, sanjyma degişlileriniň sanawy saklanylýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow binadan çykmazdan öň, Hormatly myhmanlaryň kitabynda ýadygärlik ýazgysyny galdyrýar. Döwlet Baştutanymyz merkeziň işgärleri bilen hoşlaşyp, olara awtoulaglaryň, şol sanda göçme barlaghana ulagynyň, sanjym serişdelerini daşamak üçin niýetlenen sowadyjy ulagyň, ýük awtoulagynyň hem-de kiçi awtobusyň açarlaryny gowşurdy.
Şol ýerden döwlet Baştutanymyz Morfologiýa merkezine tarap ugraýar.
Ýygnananlar milli Liderimizi mähirli we ruhubelentlik bilen garşylaýar. Milli lybasly gyzlar hormatly Prezidentimize gül desselerini gowşurýar. Merkeziň öňündäki meýdançada aýdym-saz we tans toparlary çykyş edýär.
Soňra döwlet Baştutanymyz toý bagyny kesip, binanyň içine girýär. Ýokanç keseller müdirliginiň golaýynda gurlan bu merkeziň umumy meýdany 27 müň inedördül metre barabardyr.
Morfologiýa edaralary (kazyýet-lukmançylyk, patologo-anatomiýa) hem-de Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň kafedralary (kazyýet lukmançylygy we hukuk, patologo-anatomiýa, adam anatomiýasy, topografiki anatomiýa we operatiw hirurgiýa kafedralary) tarapyndan alnyp barylýan işleriň ugurlary özara baglanyşyklydyr.
Dünýä ölçeglerine laýyk gelýän döwrebap enjamlar gistohimiýa we sitohimiýa seljermesiniň, elektron — mikroskopiki usullaryň kömegi bilen gistologiýa barlaglaryny geçirmek üçin şertleri döredýär. Munuň özi dokumalaryň düzümleýin hem-de funksional üýtgemegi boýunça alnan maglumatlaryň möçberini giňeltmäge mümkinçilik berýär.
Morfologiýa merkezinde lýuminessent mikroskopiki hem-de immunogistohimiki barlaglaryň usullarynyň ornaşdyrylmagy howply çişleriň antigenlerini kesgitelemekde aýratyn orun eýeleýär. Munuň özi çiş kesellerini anyklamak işini täze derejä çykarar. Morfologiki barlaglar keseli anyklamakda iň ygtybarly usul hökmünde keseli bejeriş usulyny saýlap almaga ýardam berýär.
Bu merkeziň okuw düzümine Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň Okuw-barlag bölümi girýär. Ol adam anatomiýasy, topografiki anatomiýa we operatiw hirurgiýa kafedrasyndan, patologo-anatomiýa hem-de kazyýet lukmançylygy hukuk kafedrasyndan ybaratdyr.
Talyplaryň sapaklary üçin bu ýerde adamyň anatomiki gurluşyny öwrenmek üçin 3D ekranly interaktiw diseksion stollar bar.
Adamyň bedeniniň anatomiýasynyň anyk görkezilmegi hem-de nusgalaryň sany bu enjamyň täsin aýratynlygy bolup durýar. Kuwwatly tehniki düzümi hem-de programma üpjünçiligini özünde jemleýän, bu önüm örän kämil tehnologiýany hödürleýär.
Bogunlaryň hem-de muskullaryň hereketlerini, ýüregiň we gan damarlaryň işini, aýry agzalary dürli ölçeglerde ulaldyp ýa-da kiçeldip, olary üç tekizlikde kesip böleklere bölüp bolýar - öýkenleriň ýa-da bagryň her segmentiniň işini yzarlap syn edip bolýar. Şeýle hem animasiýa gömüşinde bedeniň hereketini görkezmek bolýar. Mundan başga-da, bu anatomiki, diseksion stolynda, agzalaryň käbir, dogabitdi ýetmezçiliklerini modelirlemek hem-de olaryň mehanizimlerini öwrenmäge mümkinçiligi bardyr.
Elektron mikroskopiýa barlaghanasynda elekrton -mikroskopiýa barlag usulynyň esasynda işleýän enjam ornaşdyrylypdyr. Ol operasiýa wagtynda näsaglardan anyklaýyş we bejeriş maksady bilen, içki agzalardan we dokumalardan has ýuka kesimleri taýýarlap, öýjük derejesinde näsaglaryň kesellerini dogry we öz wagtynda kesgitlemekde wajyp barlag usuly bolup durýar.
Bu barlag usuly onkomorfologiýada, wirusologiýada öýjükleriň, bakteriýalaryň we wiruslaryň has kiçi görüp bolmaýan öýjükleriň içki gurluşlaryny öwrenmekde möhüm barlag usuly bolup durýar. Ol elekrton-mikroskopiýa barlag usuly bilen onkomorfologiýada täze döremeleriň gistogenezini anyklamakda ulanylýar, bu bolsa öz gezeginde onkologiki keselleri bejermekde we öňüni almakda wajyp bolup durýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow kazyýet- lukmançylyk himiýa otagyna baryp gördi. Bu ýerde işleýän hünärmen himiki maddalaryň 70-e golaýy — ýerli täsir ediş maddalar (zäherleriň), destruktiw maddalar (gurşun, simap, myşýak, fosfor we beýlekiler), gerbisid we defoliant görnüşindäki awuly himikatlar, şeýle hem ganyň düzüminde uglerod okisiniň, metgemoglobiniň, spirtleriň, neşe serişdeleriniň, psihotrop maddalaryň, uky dermanlarynyň, ýürek alkoloidleriniň we beýlekileriň bardygy babatda barlaglaryň geçirilýändigini aýtdy.
Şeýle barlaglary geçirmek üçin kazyýet — himiýa bölümçesi döwrebap barlaghana enjamlary, gurallar hem-de sarp ediş serişdeleri, şol sanda “Agilent” şereketiniň hromatograflarynyň 9 görnüşi, spektrofotometrleriň 3 görnüşi, “Dionex” ionohromatografiýa ulgamy, ýuka gatlakly hromatografiýa üçin deksimetriýa toplumy, plazma fotometri bilen üpjün edildi.
Döwlet Baştutanymyz ýurdumyzda ilkinji gezek ulanylýan, ABŞ-dan getirilen «Agilent” kompaniýasynyň «Bugardýan gazly hromatograf” enjamynyň işi bilen tanyşdy. Bu enjamyň kömegi bilen ganyň, peşewiň, myşsa dokumasynyň düzümini çalt, takyk, ygtybarly anyklamak bolýar. Bu bolsa kazyýet lukmançylygynyň çäklerinde, jenaýat we raýat işleri bilen bagly wajyp meseleleri çözmekde möhüm ähmiýete eýedir.
“Applied Biosystem Life Technologies” kompaniýasynyň DNK analizatory ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynda ilkinji gezek ornaşdyryldy. Ol DNK barlaghanasynda oturdyldy. Bu barlaghana aýratyn kazyýet biologiýasy bölümçesiniň düzümine girýär. Bu ýerde enjamyň kömegi bilen molekulýar-genetiki usuly arkaly biologiki dokumalaryň genom DNK derejesinde gelip çykyşyny we olary şahsyýetlendirmek amallaryny ýerine ýetirmek bolýar. Bu usul bolsa, kazyýet lukmançylygynyň çäklerinde jenaýat we raýat işleri boýunça bolan aglaba wajyp meseleleri çözmekde möhüm orun eýeleýär.
Döwlet Baştutanymyz merkezden çykyp barýarka, Hormatly myhmanlaryň kitabynda ýadygärlik ýazgysyny galdyrdy we onuň işgärlerine ýörite ulaglaryň üçüsini, “Tiz kömek” awtoulagyny, iki sany kiçi awtobusy we iki sany pikap awtoulagyny sowgat berdi.
Soňra hormatly Prezidentimiz Aýratyn howply ýokanç keselleriň öňüni alyş merkeziniň açylyş dabarasynyň geçirilýän ýerine bardy. Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezi ýaly, bu merkez hem ýurdumyzyň döwlet arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreş gullugynyň düzümini innowasion derejede ösdürmäge ýardam eder. Bu merkeziň esasy maksady Türkmenistanyň çägini aýratyn howply karantin ýokançlaryň getirilmeginden we ýaýradylmagyndan goramakdan ybaratdyr. Gorag işleri ygtybarly we döwrebap usullar arkaly geçiriler.
Bu ýerde milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy dabara gatnaşyjylar mähirli garşylaýar. Şanly waka mynasybetli Türkmenistanyň orta lukmançylyk okuw mekdepleriniň döredijilik toparlary ajaýyp sowgat taýýarlady.
Döwlet Baştutanymyz binanyň esasy girelgesiniň öňünde toý bagyny kesip, gen-molekulýar barlaghanasynyň işi we bu ýerde oturdylan enjamlar bilen tanşyp başlaýar.
Döwlet Baştutanymyza Hi Seq 2500 sekwinator enjamy görkezildi. ABŞ-nyň “Illumina” kompanýasy tarapyndan öndirilen bu enjam innowasion tehnologiýalar esasynda işleýär. Olar gen — molekulýar ylmynda iň soňky gazanylanlara esaslanyp, mikrop öýjüginiň doly nukleotid yzygiderliligini kesgitleýär. Bu bolsa ýokanç keseli döredijileriň näbelli görnüşleriniň genetiki gurluşyny anyklamaga, ýa-da genomy belli bolan ýokanç kesel döredijileriň genetiki aratapawudyny, gelip çykyşyny we ýaýraýşyny seljermäge mümkinçilik berýär.
Barlaga getirilen genetiki nusgany sekwinirlemeklige taýýarlamak üçin, C-Bot enjamy ornaşdyrylýar. Soňra sekwinirlemeklige taýýar bolan genetiki nusgany HiSeq 2500 sekwinator enjama geçirip sekwinirlemäge girişilýär.
Bu enjamyň aýratynlygy onuň ýokary öndürijigi bilen baglanyşyklydyr. Ol 24 sagadyň dowamynda 50 milliarddan gowrak nukleotid yzygiderligini anyklaýar, ýagny 120 gigobaýtdan 1 terabaýta çenli möçberdäki maglumatlary okap bilýär.
Geçen ýyllaryň iş tejribesinde barlaga gertirilen nusgalar birnäçe günleriň dowamynda bakteriologiki usulda barlanyp, morfologiki taýdan kesgitlenilýärdi. Häzirki wagtda bolsa, HiSeq 2500 sekwinator enjamy bilen ýokanç kesel döredijileriň nukleotid yzygiderliligini birnäçe sagadyň dowamynda kesgitläp bolýar.
Şeýle-de bioinformatiki usullary ulanyp, mikroorganizmleriň täze genotiplerini ýüze çykaryp we olar zerarly emele gelýän keselleriň öňüni almak boýunça netijeli çäreleri işläp taýýarlamak bolýar.
Tutuş barlaghana hünärmenlere iş wagtynda keselleriň ýokuşmagynyň öňüni alýan biohowpsuzlygyň kadalaryna laýyklykda guralandyr. Her bir girelgäniň gapysynda elektron kartlaryň skaneri tejribe otagynda nusgalary geçirmek üçin birtaraplaýyn şlýuzlar, bölümleriň arasynda bolsa geçelge görnüşindäki ýörite germetiki şlýuzlar göz öňüne tutulandyr. Ýokançly bölümini tutuşlygyna gaz bilen zyýansyzlandyrmak üçin merkezleşdirilen gazogeneratorlar ulgamy, şeýle hem ýokançly otaglarda otrisatel basyşy döretmek üçin we ähli howa giňişligini sorup arassalamak üçin täze tehnologiýalar boýunça döredilen süzgüçli wentilýasiýa ulgamy gurnalandyr.
Biohowpsuzlygy berjaý etmek maksady bilen, ähli tejribeler we barlaglar yzygiderlilik usuly boýunça alnyp barylýar hem-de barlaghananyň ähli işlenilen nusgalary döwrebap talaplara laýyklykda ýokary gyzgynlykda we basyşyň täsirinde zyýansyzlandyrylyp, üwelip taşlanýar. Mundan başga-da, bütin merkez boýunça maglumatlary kabul edip jemleýän we paýlaýan birleşen kompýuterleriň elektron tory hemişe işjeň ýagdaýdadyr.
Polimeraz zynjyr reaksiýa otagynda nukleýin turşularyň köpeldilmegine esaslanan, aýratyn howply ýokanç keselleriň anyklanyşynda öz ornuny tapan polimeraza zynjyr reaksiýasy geçirilýär.
Üç tapgyrdan ybarat bolup, polimeraz zynjyr reaksiýasy ilki bilen, barlanylýan janly we jansyz nusgalaryndan aýratyn howply ýokançlaryň nukleýin turşulary bölüp çykarmak zerur bolup durýar. Bu tapgyr ýokary netijeli we şol bir wagtda hünärmen üçin howpsuz Germaniýanyň ady belli “Qiagen” şereketiniň “QIAcube” roboty arkaly awtomatiki usulda amala aşyrylýar. Bu tapgyry hünärmen özbaşdak el usuly arkaly hem ýerine ýetirip biler. Bu ýagdaýda döwrebap enjamlar ulanylyp, ähli işler ýokançlar bilen hapalanmagyň öňüni alýan süzgüç sorujyly laminarlarda geçirilýär.
Indiki tapgyrda “Qiagen” firmasynyň Rotor-Gene amplifikatoryň kömegi bilen ýüze çykarylan nukleýin turşularyň aýratyn bölekleri müňlerçe esse köpeldilýär we üçünji tapgyrynda bu köpeldilen bölekler ýörite kompýuter programmasy arkaly kesgitlenilýär we olaryň sany hasaplanylýar.
Azyndan birnäçe güne çekýän kultural usullar bilen deňeşdirilende, bu usulyň wajyp aýratynlygy onuň netijesini ýokary takyklyk bilen 2-3 sagadyň dowamynda alyp bolýandygy bilen baglanyşyklydyr. Öz nobatynda, bu alnan maglumatlar aýratyn howply ýokanç kesellerine garşy öz wagtynda göreşmäge, öňüni alyş çärelerini doly derejede alyp barmaga mümkinçilik berýär.
Konfokal mikroskopiýa otagynda Germaniýanyň dünýä belli “Karl Zeiss” kompaniýasynyň enjamy ornaşdyryldy, ol çylşyrymly optiki ulgam bolup, esasy skanirleýji blokdan, lazer blogyndan, mikroskopdan, kompýuter bölümlerinden ybaratdyr. Adaty mikroskop bilen deňeşdirilende, konfokal mikroskopynyň köp sanly artykmaçlygy bardyr. Bu mikroskop öwrenilýän nusgany 3D we 4D şekilde görkezýär. 3D-şekil bolanda bir wagtyň dowamynda öwrenilýän nusgany ähli tarapyndan synlamaga mümkinçilik berýär. 4D şekil bolanda bolsa, belli bir wagtyň dowamynda öwrenilýän nusgada bolup geçýän üýtgeşmeleri görmäge mümkinçilik döreýär.
Mundan başga-da, bu mikroskopda ýagtylygyň çeşmesi hökmünde lazer şöhleleri ulanylýar, bu bolsa mikroskopiýanyň ýokary işjeňligini üpjün edýär hem-de öýjükleriň tebigy öwüşgünlerini görmäge mümkinçilik berýär.
Aýratyn howply ýokanç keselleriň döredijilerini ylmy taýdan yzygiderli öwrenmek maksady bilen, Türkmenistanda ilkinji gezek Diri mikroblary uzak möhletleýin saklamak üçin otag döredildi. Bu otagda howply keselleriň mikrop nusgalary, aýratyn bir usulda doňdurylyp guradylýar we ýöriteleşdirilen sowadyjy enjamlarda berk gözegçilikde saklanylýar.
Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ispaniýanyň ”Telstar” kompaniýasynyň Liokwist enjamynyň işi bilen tanyşdyryldy. Diri mikrob kulturalarynyň otagyny döretmekde bu enjamyň uly ähmiýeti bardyr. Enjam awtomatiki usulda wakuum şertlerde birnäçe tapgyrdan ybarat bolan liofilizasiýa, ýagny “doňdurmak we guratmak” prosesini geçirýär. Has takyk aýdanymyzda, ýöriteleşdirlen çüýşejiklere guýulan mikroorganizmler enjamyň wakuum blogyna ýerleşdiirlip, birinji tapgyryň barşynda 86 gradus sowuklykda doňdurylýar. Ikinji tapgyrynda wakuum şertlerde guradylýar, liofilizasiýa prosessi doly geçirlenden soňra awtomatiki usulda enjam arkaly mikroorganizmli çüýşejik berk ýapylýar. Doňdurmak we guratmak ýagdaýy mikroorganizmiň görnüşine görä 24 sagatdan 96 sagada çenli dowam edip bilýär.
“Liokwist” enjamynyň ýene bir aýratynlygy onuň kömegi bilen täze anyklaýyş we öňüni alyş usullaryny öwrenmek we işläp taýýarlamak mümkinçiligi bilen baglanyşyklydyr.
Döwlet Baştutanymyz Hormatly myhmanlaryň kitabynda ýadygärlik ýazgysyny galdyryp, Aýratyn howply ýokanç keselleriň öňüni alyş merkeziniň işgärlerine awtoulaglaryň, şol sanda iki sany kiçi awtobusyň we iki sany pikap awtoulaglaryyň açaryny gowşurdy. Ykjam barlaghana hem milli Liderimizden sowgatlaryň biri boldy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow saglygy goraýyş işgärlerini täze lukmançylyk edaralarynyň açylmagy bilen gutlap, bu ýerden ugrady.
***
Şu gün agşam “Aşgabat” aýdym-saz merkezinde Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni mynasybetli ýurdumyzyň belli aýdymçylarynyň döredijilik toparlarynyň gatnaşmagynda baýramçylyk konserti boldy.
Şu gün ulanylmaga berlen binalaryň dördüsiniň hem — Halkara newrologiýa merkeziniň, Morfologiýa merkeziniň, Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkeziniň hem-de Aýratyn howply keselleriň öňüni alyş merkeziniň Halkara güwänamalara mynasyp bolandygyny bellemek gerek. Olar Türkmenistanda binagärlik babatda ilata hyzmat ediş ulgamynda ösüşiň ýokary derejesini tassyklaýar.
Işe girizilen desgalaryň ilkinjisi Halkara Saglyk merkezleriniň müdiriýetiniň düzümine giren Halkara newrologiýa merkezi boldy.
Irden bu ýere gelen döwlet Baştutanymyzy Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy, Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasarlary, harby we hukuk goraýjy edaralaryň, ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň ýolbaşçylary, Aşgabat şäheriniň häkimi garşyladylar. Dabara gatnaşyjylaryň hatarynda germaniýaly lukman-professorlar we beýleki daşary ýurtly myhmanlar, Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalaryň, halkara guramalaryň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri, hormatly ýaşulular hem-de ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynyň köp sanly işgärleri bar.
Milli lybasly gyzlar hormatly Prezidentimize gül desselerini gowşurýarlar.
Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň çeper höwesjeňler toparynyň ýerine ýetirmegindäki görkezilen aýdym-sazly çykyş dabaranyň şowhunyny has-da artdyrdy.
Milli Liderimiz Halkara newrologiýa merkeziniň baş girelgesiniň öňündäki münbere geçýär. Döwlet Baştutanymyz bu ýere ýygnananlara gutlag sözi bilen ýüzlenip, biziň Esasy Kanunymyz bolan Konstitusiýamyzda: «Türkmenistanda jemgyýetiň we döwletiň iň gymmatly hazynasy adamdyr» diýlip bellenilýändigini nygtady. Şoňa görä-de, raýatlarymyzyň saglygyny goramak, abadan we bagtyýar durmuşda ýaşamagyny üpjün etmek döwlet syýasatymyzyň ileri tutulýan ugurlarynyň birine öwrüldi.
Garaşsyzlyk ýyllarynda bu ugurda netijeli işler amala aşyryldy.
Zerur bolan kanunlar we maksatnamalar kabul edilip, milli lukmançylyk ulgamynyň hukuk esaslary berkidildi.
Ýurdumyzda gysga döwrüň içinde maşgala lukmançylygynyň hyzmatlary ornaşdyryldy. Raýatlaryň döwlet meýletin saglyk ätiýaçlandyrmasy girizildi. Häzirki zaman anyklaýyş-bejeriş merkezlerini, ýöriteleşdirilen hassahanalary, şypahanalary, derman kärhanalaryny gurmak babatda zerur işler alnyp baryldy. Lukmançylyk ylmyny düýpli ösdürmek, beden we ruhy taýdan sagdyn nesilleri kemala getirmek boýunça netijeli çäreler görüldi diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Milli saglygy goraýyş ulgamyny özgertmek boýunça ýöredýän syýasatymyz, alyp barýan işlerimiz dünýäde doly goldanylýar. Drakunkulýoz, poliomiýelit, gyzzyrma, gyzamyk we gyzylja keselleriniň ýurdumyzda ýok edilendigi, unuň demir we foliý turşusy, duzuň ýod bilen baýlaşdyrylýandygy baradaky halkara resminamalar bu aýdylanlary doly tassyklaýar.
Häzirki döwürde biz Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasy, BMG-niň Çagalar gaznasy, şeýle hem Germaniýanyň, Awstriýanyň, Hytaý Halk Respublikasynyň, Russiýa Federasiýasynyň, Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň öňdebaryjy lukmançylyk we ylmy-barlag merkezleri bilen möhüm taslamalary üstünlikli durmuşa geçirýäris diýip, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sözüni dowam etdi.
Paýtagtymyzda 2013-nji ýylda geçirilen Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň Ýewropa ministrleriniň maslahatynda ýokanç däl keselleriň öňüni almak we olara garşy göreşmek boýunça Aşgabat Jarnamasynyň kabul edilmeginiň hem bu ugurda uly ähmiýeti boldy.
Şu gün döwrüň iň kämil enjamlary we serişdeleri bilen üpjün edilen täze lukmançylyk merkezleriniň açylyp, ulanmaga berilmegi saglygy goraýyş ulgamyny kämilleşdirmäge döwletimiz tarapyndan ähli şertleriň döredilýändigine doly şaýatlyk edýär diýip, Türkmenistanyň Prezidenti belledi.
Bu merkezler Germaniýanyň, Italiýanyň, Awstriýanyň, Belgiýanyň we beýleki ýurtlaryň öňdebaryjy kärhanalarynyň lukmançylyk we saglygy goraýyş enjamlarydyr serişdeleri bilen üpjün edildi. Täze lukmançylyk edaralarynda ylmyň gazanan üstünlikleri we toplanan tejribe esasynda ilata ýokary hilli hyzmat ediler.
Döwlet Baştutanymyz täze lukmançylyk edaralarynyň işleriniň hatarynda esasy ugurlary görkezdi. Olar newrologiýa keselleriniň öz wagtynda ýüze çykarylmagy we olary bejermegiň kämil usullarynyň ulanylmagy, bu ugurdan düýpli barlaglaryň geçirilmegi, adamlaryň saglygyny goramak, keselleri wagtynda bejermek, ynsanyň ömür dowamlylygyny uzaltmak , raýatlarymyzyň saglygyny berkitmek, azyk önümleriniň we agyz suwunyň hiline gözegçilik etmek, daşky gurşawyň ynsan üçin howpsuzlygyny seljermek boýunça netijeli işleriň alnyp barylmagydyr.
Ýurdumyzda we sebitde köp duş gelýän keselleri ylmy taýdan öwrenip, anyklamagyň we bejermegiň täze usullaryny işläp taýýarlamak hem milli lukmançylygy ösdürmegiň esasy ugurlarynyň biri bolup durýar diýip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
Şoňa görä-de, täze açylýan Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezinde hem-de Aýratyn howply ýokanç keselleriň öňüni alyş merkezinde ynsan saglygyna, onuň zähmet ukybyna, ömrüniň dowamlylygyna täsir edýän ýagdaýlar düýpli seljeriler. Keselleriň öňüni almagyň has kämil usullary öwreniler. Daşky gurşawyň adamyň ýaşaýyş şertlerini kesgitleýän ýagdaýyna yzygiderli gözegçilik ediler.
Täze lukmançylyk merkezleri öňdebaryjy innowasion barlag usullaryny ulanmaga mümkinçilik berer. Bu edaralaryň açylmagy bilen, ýüzlerçe täze iş orunlary dörär diýip, milli Liderimiz belledi.
Garaşsyz Watanymyzda saglygy goraýyş ulgamyny we derman senagatyny ösdürmäge biz hemişe uly ähmiýet bereris. Bu belent maksadymyza ýetmek üçin geljekde hem ähli zerur işleri amala aşyrarys diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Milli Liderimiz sözüniň ahyrynda ýurdumyzyň ähli saglygy goraýyş işgärlerini Garaşsyz Watanymyzda dabaraly bellenýän Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni hem-de täze lukmançylyk merkezleriniň açylyp, ulanmaga berilmegi bilen tüýs ýürekden gutlady.
Döwlet Baştutanymyz hemmelere berk jan saglyk, uzak ömür, asuda we bagtyýar durmuş, saglygy goraýyş ulgamynyň işgärlerine bolsa ynsan saglygyny goramak ugrunda alyp barýan asylly işlerinde uly üstünlikleri arzuw etdi.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow dabara gatnaşyjylaryň el çarpyşmagy bilen toý bagyny kesýär we binanyň içine girýär hem-de Halkara newrologiýa merkezi bilen içgin tanyşmaga başlaýar.
Ak mermere beslenen bina Çandybil şaýoly bilen Atatürk köçesiniň çatrygynda, Berzeňňidäki “Saglyk” şäherjiginde guruldy. Umumy meýdany 23,3 müň inedördül metrden gowrak bolan toplumyň düzümine esasy binalaryň 5-si girýär. Bu iri newrologiýa merkezi ýurdumyzyň esasy ylmy-barlag we bejeriş-anyklaýyş merkezi bolup, newrologiýa we garyşyk barlaglar babatda islendik wezipeleri çözmäge ukyply bolar.
Bu ýerde çagalaryň we ulularyň newrologik kesellerini bejermek üçin zerur bolan ähli şertler döredildi—merkez bir wagtyň özünde näsaglaryň 120-sini kabul edip bilýär. Bölümleriň hemmesi dünýä ölçeglerine laýyk gelýän enjamlar, şol sanda magnit-rezonans bejergisini, kompýuter tomografiýasyny, angiografiýa, ehoensefalografiýa, ultrases we beýleki bejeriş-anyklaýyş barlaglaryny geçirmek, beýni gan aýlanyşygynyň ýiti bozulmalaryny, oňurga ýiligi kesellerini bejermek üçin niýetlenen enjamlar bilen üpjün edildi.
Maslahat beriş-anyklaýyş bölüminiň hünärmenleri ýiti we dowamly serebrowaskulýar patologiýaly hassalarda, merkezi hem-de periferiki nerw ulgamy keselli näsaglarda barlag geçirerler we ýakyndan ýardam ederler.
Bu ýerde keseli takyk anyklamakdan başlap, näsaglaryň tiz sagalmagyny kesgitleýän bejerginiň iň gowy ugruny kesgitlemek işleri başlanýar. Bölümde newrologiýa we neýrohirurgiýa boýunça ýokary bilimli hünärmenler işleýär. Otonewrolog lukmanyň otagynda beýni gan aýlanyşygynyň bozulmalarynyň, neýroinfeksiýa hem-de beýleki patologiýalaryň dürli görnüşlerinde gulak nerwine zeper ýetmäniň derejesini anyklamak we kesgitlemek üçin barlag (audiometriýa) geçirilýär. Bu keseller gulaklarda sesiň bolmagy, eşitmegiň peselmegi, başyň aýlanmagy ýaly ýagdaýlarda jemlenýär. Barlag geçirmek üçin ykjam kompýuterli “SentieroAdvanset” (“Happersberg” german kompaniýasy) enjamy hem-de eşidiş enjamlaryny sazlamaga mümkinçilik berýän, programmalaşdyrýan enjamly “Maxi Sound Shelter” audiometriki otagy niýetlenendir.
Nemes işläp düzüjileriň bu ýerde oturdylan enjamlary adaty barlaglardan başga-da, ýörite otonewrologik barlaglary: wideookulografiýa — gözleriň göreçleriniň hereketlerini grafiki hasaba almaga esaslanan; stroboskopiýa -bogaza zeper ýetmeleri kesgitlemek usuly bolup, olar insult keselli hassalarda newrologik anyklaýşy kesgitlemek üçin örän möhüm bolup durýar; timpanometriýa-aralyk gulagyň newrologik we otolaringologiki patologiýasyny anyklamak usuly; stabulometriýa — daýanç-hereket ediş, nerw ulgamy, westibulýar we görüş seljerijiler tarapyndan bozulmalary kesgitlemek bolup durýar. Bu usullaryň ulanylmagy çylşyrymly newrologik keselli hassalarda anyklaýyş geçirmäge hem-de dikeldiş bejergisiniň netijeliligine gözegçiligi amala aşyrmaga mümkinçilik berýär.
Ýokary tehnologik german enjamlary (“Bon” şereketi) bilen üpjün edilen oftalmolog — göz lukmanynyň otagynda gözüň içiniň damarlaryny barlamak, gözüň içki basyşyny näsag üçin howpsuz usulda ölçemek üçin ähli mümkinçilikler bar. Ýörite abzal — kompýuter perimetri näsagyň gözüniň görşüni barlamak üçin niýetlenip, onuň netijeleriniň kesgitlenmegi patologik keseliň ýagdaýy barada düşünje berýär.
Endoskopik barlaglar anyklaýyş bölüminde otaglaryň enjamlaşdyrylyşy ünsüňi özüne çekýär. “Siemensiň” önümi bolan “Asuson S3000” ultrasesli köpugurly enjam bir wagtyň özünde barlaglaryň üç görnüşini geçirmäge mümkinçilik berýär. Olar reňkli şekili almak mümkinçiligi bilen kelle beýniniň böleklerinde takyklygyň ýokary derejesini barlamakdan ybaratdyr. Şeýle hem ulgamyň serişdeleri adaty doppler düzgünlerini (2D, 3D, 4D) peýdalanmagyň çäklerinden daşary çykmaga hem-de damarlaryň gysylma derejesini, gan akyşynyň tizligini kesgitlemäge, kelle beýnisini iýmitlendirýän uky we oňurga damarlarynda aterosklerotik dykyzlygy ýüze çykarmaga mümkinçilik berýär.
“Siemensiň” öňdebaryjy tehnologiýalary ýüregiň bir urgusynyň dowamynda ýüregiň üç ölçegli şekilini özgerdýän we döredýän tehnologiýaly ultrasesli skanerde jemlenendir. Bu enjam ýürek boşlugynyň ölçeglerini, klapan enjamyň ýagdaýyny, miokardyň kemeldiji ukybyny kesgitlemek üçin niýetlenendir. Olar gymmatly anyklaýyş maglumatlary bolup durýar, sebäbi ýüregiň we kelle beýni damarlarynyň keselleri, olaryň ýitileşmeginiň ösüşi berk özara baglydyr.
Endoskopiýa otagy “FUJINON” ýapon şereketiniň abzallary bilen üpjün edilip, olar Bluray/DVD görnüşde ýazgy geçirmäge we ýokary takyklykdaky şekili almaga mümkinçilik berýär.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow newrologiýa merkezi bilen tanyşlygyň barşynda binanyň birinji gatynda ýerleşen mejlisler zalyna baryp gördi. Bu ýerde dürli telemetriki enjamlar bilen tanyşdyryldy. Şu ýerde milli Liderimizi telelukmançylygyň mümkinçilikleri barada gürrüň beren nünärmen mähirli garşylady. Soňra göni wideoaragatnaşyk arkaly welaýatlaryň lukmançylyk edaralary bilen teleköpri guraldy. Ilki bilen Daşoguz welaýatynyň “Tiz kömek” merkeziniň işgäri öz kärdeşleriniň adyndan çykyş etdi, soňra Lebap welaýatynyň “Ene mähri” merkeziniň işgärine söz berildi. Milli Liderimize merkezde täzelikde çaga dogran ýaş zenan çuňňur hoşallyk sözleri bilen ýüzlendi.
Döwlet Baştutanymyz bäbegiň saglygy bilen gyzyklanyp, oňa näme adyň dakylandygyny sorady hem-de körpä berk jan saglygyny we uzak, bagtly ömür arzuw etdi.
Soňra milli Liderimiz rentgen anyklaýyş bölümine baryp gördi. Bu ýerde magnit-rezonans tomografiýasy hem-de angiografiýasy babatda innowasion tehnologiýalar barada hünärmen jikme-jik gürrüň berip, milli Liderimiziň sowallaryna jogap berdi.
Hususan-da, bu ýerde Türkmenistanda ilkinji gezek “Siemensiň” 3 Tesla magnit meýdanly iň täze magnit-rezonans tomografy oturdyldy. Bu enjamyň birnäçe aýratynlyklary bolup, has ownuk şekilleri görmeklikde mümkinçiligi iki esse ýokary bolup, kelle beýni dokumasynyň üýtgemelerini, irki döwürdäki gan ýetmezçilik, sowuklama, ownuk zeperlenme ojaklary, çylşyrymly damar kesellerini has takyk anyklamakda ähmiýeti uludyr.
Bu enjam magnit meýdanynyň dartgynlylygynyň ýokarylygy sebäpli barlagy iki esse tizleşdirilen ýagdaýda geçirmäge ukyplydyr. Mysal üçin, tutuş merkezi nerw ulgamyny barlamak üçin 10 minutdan hem az wagt gerek bolýar.
Kelle we oňurga ýiligi barlananda enjamyň, şeýle hem gan aýlanyşygy, içki beden agzalarynyň işjeňligi hem-de nerw süýümleriniň geçirijiligi barada habar bermek mümkinçiligi bar. Gabyň diametriniň has giň bolmagy netijesinde agramy uly adamlary hem düýpli barlamaga mümkinçilik döredi. Şunda enjam hassany bir ýerden başga ýere geçirmezden ýa-da ýatyşyny üýtgetmezden onuň tutuş bedenini (boýy 205 sm çenli bolan adamy) barlag zolagyna girizmäge mümkinçilik berýär.
Angiografiýa bölüminiň rentgen-endowaskulýar otagynda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow “Siemensiň” ýene-de bir täsin enjamynyň — täze angiografyň işi bilen içgin tanyşdy. Bu enjam ýurdumyzda ilkinji gezek anyklaýyş gullugynyň ygtyýaryna gelip gowuşdy.
Hünärmeniň gürrüň berşi ýaly, bu enjamyň kömegi bilen, kelle beýni gan damarlaryny görmek we olara baha bermek bolýar. “Artis Q biplane” enjamy ýörite ulgama birigip, kelle beýni damarlarynyň ähli ölçeglerdäki barlaglaryny amala aşyrmaga hem-de bir wagtyň özünde neýrohirurgiki we beýleki birnäçe çylşyrymly operasiýalary ýerine ýetirmäge mümkinçilik berýär. Ýörite ulgamyň kömegi bilen kelle beýniniň dokumalarynyň gan aýlanyşygynyň umumy göwrümine baha bermek bolýar.
Milli Liderimiziň belleýşi ýaly, şunuň ýaly köpugurly enjamyň ulanylmagy kelle beýniniň gan aýlanyşygynda ýiti bozulmalara getirip biljek keselleri irki döwürde ýüze çykarmakda uly ähmiýete eýe bolup durýar. Ahyrky netijede bu ýokary hilli bejerişiň täze, netijeli usullaryny işläp taýýarlamaga ýardam etmelidir diýip, döwlet Baştutanymyz belledi.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow binanyň ikinji gatyna çykdy, bu ýerde operasion bölümi ýerleşýär. Bölüm bilen tanyşlygyň barşynda döwlet Baştutanymyz onuň arassaçylygynyň üpjün edilişine üns berdi. Sebäbi bu bölümiň işinde aseptiki düzgünleriniň berk berjaý edilmegi onuň işinde esasy ýörelge bolup durýar. Şeýle hem milli Liderimiz bu bölümde ornaşdyrylan tehnologik innowasiýalar bilen gyzyklandy.
Merkeziň hünärmeni degişli bölümiň işi barada gürrüň bermek bilen, operasion bölüminiň iki otagdan ybarat bolup, olaryň diwarlarynyň antibakterial örtük bilen örtülendigi barada habar berdi. Şeýle hem ol bu ýerde oturdylan esasy nemes önüm öndürijileriniň enjamlary bilen tanyşdyrdy.
Mysal üçin, “OPMI Pentero 900” kysymly neýrohirurgiki mikroskop enjamy seredilýän obýektiň şekilini 25 esse ulaldyp görkezmäge hem-de sagdyn dokuma bilen täze döremeli dokumanyň araçägini saýgarmaga ukyplydyr. Zallaryň her birinde neýrohirurgiki operasiýalarynyň dowamynda nerw damarlarynyň geçirijiligine we olaryň bitewüligine gözegçilik edip, ysmaz ýaly gaýra üzülmeleriň hem-de beýleki newrologik bozulmalaryň öňüni almaga ýardam berýän intraoperasion neýromonitoring (“Inomed” we “Natus Europe”) ulgamy oturdyldy.
Hirurgiýada täze söz bolan “Siemensiň” “Cios Alpha” ykjam ulgamy entek dünýäniň lukmançylyk tehnikalarynyň sanawyna girip ýetişmese-de, eýýäm biziň ýurdumyzda ulanyp başlandy. Bu enjamyň kömegi bilen, operasiýa döwründe ýörite serişde ulanmazdan patologiki ojagyň damar üpjünçiliginiň ýerleşýän ýerini kynçylyksyz tapyp, anyk kesgitläp bolýar. Ulgam uly synlaýyş meýdanly takyk şekili alyp bilýär hem-de ýokary aralaşmak ukybyna eýedir, munuň özi dowamly we çylşyrymly operasiýalar üçin örän möhümdir.
“Söring” german kompaniýasynyň “Sonoka” ultrases wakuum sorujy enjamy operasiýa döwründe bir wagtda patologiki dokumany bölekläp, ýuwup we sorup, beýni dokumasyna zyýan ýetirmezden aýyrmak üçin niýetlenendir. Soruş ýolundaky bakterial süzgüç hapa howanyň operasion zala aralaşmagynyň öňüni alýar.
Germaniýada öndürilen “Makkeyn” kysymly hirurgiki stol dürli taraplara üýtgetmek mümkinçiliklerine hem-de anyk wezipäni çözmäge ukyply bolup, kelle beýni operasiýalaryny amala aşyrmakda näsag üçin amatly ýagdaýy saýlap almaga kömek edýär.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow bu ýerde oturdylan enjamlaryň mümkinçilikleri barada germaniýaly professorlaryň pikiri bilen gyzyklandy. Professor Hans Peter Rihter merkeziň öňdebaryjy enjamlar bilen üpjünçiligine ýokary baha berip, hirurgiki stoluň artykmaçlyklary barada aýdyp, onuň kömegi bilen operasiýalary geçirmegiň islendik usullaryny we tehnikalaryny peýdalanyp bolýandygyny görkezdi. Nemes lukmany bu stoluň häzir dünýäde iň gowy enjamdygyny belläp, endowaskulýar hirurgiýasyny ösdürmegiň aýratyn möhümdigini nygtady. Onuň ulanylmagy operasiýadan soň, hassanyň tiz sagalmagynyň şertleriniň biri bolup durýar.
Hormatly Prezidentimiz näsaglar üçin döredilen şertler bilen tanşyp, anesteziologiýa we intensiw bejeriş bölüminiň agyr näsaglar üçin niýetlenip, 24 sany iki orunly otaglaryň birine baryp gördi. Bu bölüm hem dünýä ölçeglerine laýyklykda ýokary tehnologik lukmançylyk enjamlary bilen üpjün edildi. Olaryň hatarynda “Siemensiň” “Acuson X 700” ultrases barlag enjamy we “Mobilett Mira” göçme rentgen enjamy bolup, olar agyr hassalary ýerinden gozgamasyz barlamaga mümkinçilik berýär. “Storz” kompaniýanyň ykjam enjamynyň kömegi bilen bolsa, dem alyş ýollaryna wideogözegçilik edip bolýar.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow nemes professory Ýohannes Senke ýüzlenip, bu ýerde gören zatlarynyň özünde galdyran täsirini paýlaşmagy teklip etdi. Professor öz nobatynda anesteziologiýa we intensiw bejeriş bölüminiň tehnologik üpjünçiliginiň innowasion häsiýetini belledi hem-de öňdebaryjy enjamlaryň käbirine ünsi çekdi. Hususan-da, täze görnüşdäki loringoskop we bronhoskop anyklaýyş wezipelerinden başga-da, hassalarda insultdan soň, ýuwutmak we dem almak endiklerini dikeltmäge ýardam edýär.
Bu pursadyň uly mümkinçilikleri barada professor Rihter hem öz pikirini beýan edip, hassalar üçin orunlaryň köpugurlylygynyň uly ähmiýetini belledi. Has agyr näsaglar üçin niýetlenen orunlary olaryň rahat ýatmagy üçin elektrik hereketlendirijileriň kömegi bilen zerur tekizlikleri sazlap bolýar we düşekleriň ýene-de bir aýratynlyklary tolkun görnüşli hereket edip, uzak ýatýan näsaglara ýagyr ýaranyň bolmazlygynyň öňüni alýar.
Bu ýerde “Drager” kompaniýasynyň “Sawina 300” emeli dem beriş enjamy hem bar. Onuň kömegi bilen keseliň ýagdaýyna görä, rahat ýagdaýda dem berşi amala aşyrmak üçin, birnäçe dem beriş düzgünler bilen üpjün edilendir. Bölümde goşmaça Germaniýanyň “Natus Europe” elektroensefalografiýa enjamy kelle beýniniň elektrik işjeňligini görkezýär we tutgaýlarda kelle beýnisindäki zeperlenen ojagyň ýerleşýän ýerini anyklaýar.
Binanyň üçünji gatyndaky newrologiýa bölüminiň hassa otaglary näsaglaryň kelle beýni gan aýlanyşygynyň ýiti bozulmalarynda, olaryň soňky ýagdaýlarynda, şeýle hem newrologiýa ulgamynda degişli näsaglary anyklamak we bejermek maksady bilen, ABŞ-nyň hem-de Germaniýanyň öňdebaryjy kompaniýalarynyň enjamlary bilen enjamlaşdyryldy.
Germaniýanyň “Beka-Hospitec” kompaniýasynyň “Taima” rollater guraly insultdan soňky näsaglara özbaşdak hereket etmek mümkinçiligini döreder.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow binanyň birinji gatyna düşüp, bu ýerde ýerleşen fizioterapiýa bölüminiň işi bilen tanyşdy.
Germaniýaly lukmanlar Gerhard Kilian Muns hem-de Hans Peter Rihter bu ýerde bar bolan enjamlaryň oýlanyşykly seçilip alynmagyna ýokary baha berip, hususan-da, BALANCE-trainer enjamynyň kömegi bilen insultdan soňky ýagdaýda daýanç hereket ulgamynyň bozulmalary we hereket durnuksyzlygy bar bolan näsaglarda dik ýagdaýda howpsuz durmagy, deňagramlylygy saklamagy hem-de hereket sazlaşygy üçin maşklary geçirilip, näsagyň dikeldiş döwrüniň gysgalmagyna getirýändigini bellediler.
Soňky tehnologiýalar boýunça döredilen “Prima Advance Knee” dikeldiş enjamy dyz we bud — çanak bogunlarynyň türgenleşdirilmegine ýardam berýär, bu dikeldiş bejergisi dyzçanak döwüklerinde, bagjyklaryň dikeldilmegine we bogunlaryň hereketsizlenmeginiň öňüni almaga, bogunlardaky çişi hem-de agyryny azaltmaga, bogun üst ýüzüniň hiliniň ýokarlanmagyna ýardam berýär.
Bu ýerdäki “Thera Vital” weloergometr enjamy bogun etleri ýarym ysmaz, ysmaz, damar gysylmalarynda hereket ýetmezçiligini azaltmaga kömek edýär. Enjamyň bu innowasion görnüşi aýlanmak düzgünlerinde elleriň we aýaklaryň işjeňligini artdyrmaga mümkinçilik berýär.
Näsaglaryň dikelmegini çaltlandyrmak üçin “DST 8000” merdiwan enjamy bolup, ýörelende we basgançak boýunça çykylanda maşklar üçin basgançaklaryň beýikligini sazlap bolýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow merkez bilen tanşyp, onuň otaglarynyň, ozaly bilen hassa otaglarynyň şertlerine ünsi çekdi. Olarda göz öňünde tutulan reňkler newrologik keselli hassalaryň özüni duýşuny gowulandyrmaga ýardam edýär.
Umuman, döwlet Baştutanymyz newrologiýanyň lukmançylygy ösdürmekde möhüm ugurdygyny, sebäbi beýleki keselleriň hem köpüsiniň nerw ulgamynyň bozulmagy bilen baglydygyny belläp, Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrine ilata ýokary hilli hyzmatlary etmek hem-de olaryň görnüşini artdyrmak hem-de täze merkezde näsag orunlarynyň sanyny artdyrmak üçin döredilen şertleri seljermegi tabşyrdy. Bu meseläniň ähmiýetiniň uludygyny professor Rihter hem belledi.
Milli Liderimiz lukmançylyk tehnikalarynyň yzygiderli täzelenýändigini hem-de her gün has kämil görnüşleriniň peýda bolýandygyny aýtdy. Biziň hünärmenlerimiziň öňdebaryjy tehnologiýalary özleşdirmegi, olarda pikirlenmegiň aýratyn guralyşyny kemala getirmek üçin okuw sapaklaryny, maslahatlaryny yzygiderli guramak zerur bolup durýar. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyz degişli ýolbaşçylara tabşyryklary berip, bu ugurda daşary ýurtly hünärmenler bilen has ysnyşykly hyzmatdaşlygy ýola goýmagy maslahat berdi.
Halkara Newrologiýa merkezi bilen tanyşlykdan soň, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Pekiniň hytaý lukmançylygy uniwersitetiniň rektory Sýuý Anluny kabul etdi.
Milli Liderimiz bu ýerden ugramazdan öň, Hormatly myhmanlar üçin kitapda ýadygärlik ýazgy galdyrdy hem-de Merkeziň ygtyýarlygyna “Tiz kömek” awtoulaglarynyň ikisini, ýük awtoulagyny, kiçi awtobus we ýörite awtoulagy sowgat berdi.
Bu ýerden döwlet Baştutanymyz awtoulagda nobatdaky çäräniň — ýurdumyzyň saglygy goraýyş we derman senagaty ulgamynyň ösmeginde şanly waka bolan Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkeziniň açylyş dabarasynyň geçirilýän ýerine ugrady. Bu ýerde eýýäm köpsanly dabara gatnaşyjylar ýygnanypdyr, olar hormatly Prezidentimizi mähirli garşylaýarlar. Milli Liderimize gül desseleri gowşurylýar.
Merkeziň binasynyň öňündäki meýdançada Dokma senagaty ministrliginiň “Dokmaçylar” aýdym-saz we döredijilik toparlarynyň artistleri dürli öwüşginli çykyşlary görkezýär. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow toý bagyny kesip, şowhunly el çarpyşmalar astynda ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynda ähmiýetli desgalaryň ýene-de birini dabaraly ýagdaýda açýar.
Döwlet arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugynyň Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezi-innowasion kärhana bolup, onuň işi durmuş hem-de biologik şertleriniň ilatyň saglygyna täsir etmegi, umuman, ekologiýa taýdan arassa azyk tehnologiýalaryny we sagdyn iýmitlenmek kadalaryny işläp taýýarlamagy babatda ylmy-barlaglary geçirmäge gönükdirilendir.
Merkez döwrebap barlaghana hem-de lukmançylyk enjamlary bilen üpjün edildi, munuň özi onuň işinde amaly we ylmy-barlag hem-de tejribe-önümçilik wezipelerini çözmek üçin öňdebaryjy usullary peýdalanmaga mümkinçilik berýär.
Merkeziň işiniň esasy ugurlary bioindikasiýa usullarynyň esasynda daşky gurşawa gözegçilik etmekden, azyk önümlerine, şol sanda daşary döwletlerden ýurdumyza getirilýän azyklyk harytlaryna yzygiderli gözegçilik etmekden, arassaçylyk-kesellere garşy göreşmegiň ylmy taýdan esaslandyrylan kadalaryny we düzgünlerini işläp taýýarlamakdan ybaratdyr.
Umumy meýdany 18 müň inedördül metr bolan 4 gatly binada aýratyn howply ýokanç keselleriniň ýaýramagyna garşy göreşmek, azyk önümlerini we olary gaplamak üçin serişdeleriň döwlet hasaba alyş, bazarlara gözegçilik barlaghanasy, ýöriteleşdirilen azyk barlaghanalary, daşky gurşaw, zähmet, jemagat we radiasion gigiýenasy, toksikologiýa, bakteriologiýa, wirusologiýa, parazitologiýa, epidemiologiýa hem-de immuno biologik serişdeleriniň merkezi ammary bolan immunologiýa bölümleri bar.
Bu ýerde maglumatlary seljermek hem-de ylmy-önümçilik bölümleri-de göz öňünde tutuldy. Munuň özi ýurdumyzyň barlaghanalaryny öz içine alýan umumy barlaghana ulgamyny kämilleşdirmäge mümkinçilik berýär. Merkeziň hünärmenleri azyk önümleriniň hili hem-de howpsuzlygy, ekologiýa-biologiýa gurşawy, azyk önümleri we suw bilen bagly bolan keselleriň öňüni almak babatda barlaglary geçirer, şeýle hem ýokanç keselleriň çeşmelerini kesgitlemek üçin wiruslary, bakteriýalary hem-de parazitleri öwrenýän ylymlaryň belli bir ugurlary boýunça işleri amala aşyrar.
Milli Liderimiziň Gurbanguly Berdimuhamedow belleýşi ýaly, bu edaranyň işe girizilmegi bilen döwrebap we ylmy-tehniki çemeleşmeler arkaly “Türkmenistanda ýokanç däl keselleriň öňüni almak we olara garşy göreşmek boýunça Aşgabat Jarnamasynda kesgitlenen wezipeleri 2014—2020-nji ýyllarda ýerine ýetirmegiň milli maksatnamasyny”, “Türkmenistanyň ilatynyň sagdyn iýmitlenmeginiň 2013—2017-nji ýyllar üçin milli maksatnamasyny” hem-de “Türkmenistanda 2003—2020-nji ýyllar üçin ummun-öňüni alyş milli maksatnamasyny” ýokary guramaçylykly amala aşyrmak üçin uly mümkinçilikler açylýar.
Wiruslary öwreniş bölüminde oturdylan innowasion barlaghana enjamlary referens barlaghanasy bilen bilelikde gysga wagtyň içinde wiruslary anyklamaga mümkinçilik berýär, şeýle hem bu ýerde wiruslary howpsuz saklamak üçin awtomatlaşdyrylan ulgamly biobank döredildi.
Mälim bolşy ýaly, Bütindünýä saglygy goraýyş guramasy ýurdumyzda ýokanç wiruslaryň käbiriniň ýokdugyny ykrar etdi. Ynha, eýýäm ençeme ýyl bäri ýurdumyzda gyzamyk we garamyk keselleriniň hasaba alnan ýagdaýlary bolmady. Bularyň hemmesi-saglygy goraýyş ulgamynda milli Liderimiziň ýolbaşçylygynda yzygiderli geçirilýän işleriň netijesidir.
Ýurdumyzyň wiruslary öwrenmek boýunça merkezi barlaghanasy bolan bölümde gyzamyk we garamyk, ýiti respirator keselleriniň, dürli wirusly keselleriň öňüni almak maksady bilen, innowasion enjamlar arkaly wirusly keselleriň görnüşleri gysga möhletde deňeşdirilýär. Munuň özi hassany öz wagtynda bejermäge hem-de kesel ýaýratmagyna ýol bermezlik üçin aýratyn saklamaga mümkinçilik berýär. Referent barlaghanada immunoferment seljermesi, polimeraz zynjyr täsirleri, wiruslary emeli usulda ösdürip ýetişdirmek hem-de hil taýdan täze usulyýetler boýunça DNK-lary barlamak işleri geçirilýär.
Wirusyň gen düzümini kesgitlemek maksady bilen, genetiki seljermäni geçirmek üçin täze enjamlar sekwenirleme otagynda oturdyldy. Bu enjamlaryň kömegi bilen wirusyň görnüşi, gelip çykyşy, nesil alamatlary we üýtgeşmeleriň mümkinçiligi kesgitlenilýär.
Soňky döwürde daşary ýurtlarda grippiň wiruslary özgerýär, keseli döredijileriň täze görnüşleri peýda bolýar, olaryň tiz ýaýramak howpy emele gelýär. Täze barlaghana bolsa ştammlary ýokary derejede kesgitlemek mümkinçiliklerine eýedir.
Biologik howpsuzlygyň talaplaryna laýyklykda, nusgalary anyklamak işleri ýörite şkafda geçirilýär. “Hamilton Storage tehnologiýes” (ABŞ) kompaniýasynyň önümi bolan robotlaşdyrylan saklaýjy ulgam — biobanking biologik nusgalaryň 30 müňe çenlisini -200 C we -800 C derejelerde saklamaga mümkinçilik berýär. “Karl-Zeiss” (Germaniýa) kompaniýasynyň önümi bolan mikroskopyň kömegi bilen wirusyň şekilini görmek we häsiýetlendirmek bolýar.
Barlag işleri “Arsdia International Limited” fin kompaniýasy hem-de “Biofire” fransuz kompaniýasy tarapyndan öndürilen, doly awtomatlaşdyrylan, ýokary duýgurlygy bilen tapawutlanýan enjamlarda geçirilýär. “Film Array” enjamynda barlag geçirilende ýörite gurşawda gelip gowşan barlag nusgalary peýdalanylýar, 1 sagadyň dowamynda takyk netijäni almak bolýar.
“Mary Poc” enjamynyň kömegi bilen ýiti respirator kesellerini döredijiler kesgitlenilýär. Barlanan her bir synagdan soň, abzaly sazlaýarlar, jogabyny iki sagadyň dowamynda alýarlar. Bu iş otagynda oturdylan enjam, mysal üçin, grippiň wirusyny dürli öýjüklerde we embrionlarda ösdürip ýetişdirmäge, onuň düzüm aýratynlyklaryny we häsiýetlerini, dermanlara (antibiotikler) duýgurlygyny öwrenmäge mümkinçilik berýär. Netijede, barabar bejergini geçirip bolýar.
Biologiýa howpsuzlyk barlaghanasynda biohowpsuzlygyň üçünji derejesi şertlerinde ýokanç keselleri anyklamak boýunça enjamlar ornaşdyrylypdyr.
Biologiýa howpsuzlyk barlaghanalary biologiki howpsuzlygyň üçünji derejesiniň mikroorganizmleri tarapyndan döredilen keselleriň öňüni almak, Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň tekliplerine hem-de talaplaryna laýyklykda, azyk önümleriniň howpsuzlygyny we hilini üpjün etmek maksady bilen, et we süýt önümleriniň nusgalarynyň, howanyň, topragyň hem-de adam bedenindäki suwuklyklaryň barlaglaryny geçirmäge niýetlenendir.
Barlaghanada egin-eşik çalşylýan we suwa düşülýän otagly ýörite girelge bar. Immunaferment, serologiýa, mikroskopiýa barlaglary geçirilýän esasy otaglardan başga-da, bu ýerde zerur kömekçi otaglar hem göz öňünde tutulandyr. Barlaghananyň diwarlary, gapylary we aýnalary ýörite howa geçirmeýän, zyýansyzlandyrmaga durnukly metaldan taýýarlanandyr. Bu ýerde her bir otagyň howa çalyşýan hem-de mikroklimat ulgamyna awtomatiki usulda gözegçilik edilýär.
Bakteriologiki barlaglar otagynda gelip gowuşýan nusgalar gomogenizatorda owradylýar, sentrifugada goýaltmak arkaly konsentrirlenen suwuklyk taýýarlanylýar, biologiki howpsuzlygyň 2-nji we 3-nji derejeleriniň bakteriologiki barlaglary üçin niýetlenen şkaflarda ekilýär, organizmden analiz üçin alynýan suwuklyk taýýarlanylýar. Termostatyň hem-de suwuklyklary awtomatiki usulda reňklemek üçin niýetlenen abzalyň kömegi bilen bakteriýalaryň ösüşini görmek üçin nusga taýýarlanylýar.
“Vitek 2 compact” mikrobiologiki analizatoryň kömegi bilen mikroorganizmleriň aýry-aýry görnüşleri kesgitlenilýär, olaryň antibiotiklere duýgurlygy barlanylýar. Barlaglaryň barşynda peýda bolan zyýanly galyndylar ýörite enjamda zyýansyzlandyrylýar.
Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow toksikologiýa barlaghanasy bölüminde temmäki önümlerini barlamak üçin niýetlenen otag bilen tanyşdy. Şol ýerde adamyň bedenine ýaramaz täsir edýän zyýanly maddalar, şol sanda nikotin, uglerodyň monooksidi, şepbik we beýlekiler barlanylýar.
Bu ýerde milli Liderimize häzirki zaman derejesinde sanitariýa — himiýa, fiziologiýa, biohimiýa, gematologiýa, patomorfologiýa we beýleki usullary ulanmak arkaly toksikologo-gigiýena barlaglaryny geçirmek üçin barlaghanadaky enjamlar we abzallar görkezildi.
Soňra hünärmen “Cerulean” (Beýik Britaniýa) kompaniýasynyň enjamynyň işi barada gürrüň berdi. Ol 20 sany göni kanallar arkaly bir wagtyň özünde 20 çilimi awtomatlaşdyrylan usulda “çekmäge” ukyplydyr. Düzümindäki analizatoryň kömegi bilen uglerodyň monooksidi anyklanylýar, ýörite süzüjilerde çyg kondensat ýygnalýar we olar ýuwulyp, nusga alynýar. Gazly hromatograf hem-de spektrofometr enjamlarynda nusganyň düzümindäki nikotiniň we suwuň mukdary kesgitlenilýär.
Mundan başga-da, “Cerulean QTM 3” lazer enjamy arkaly lazer şöhlesi bilen çilimiň müşdüginiň we süzgüjniň uzynlygy, galyňlygy we diametri ölçenilýär. Germaniýanyň “Borgwaldt” kompaniýasynyň “Jel 200-II” enjamy bilen temmäkiniň düzümindäki çöken hapa galyndylardaky tozanyň agram paýy kesgitlenilýär. Bu enjamlaryň ulanylmagy temmäki önümleriniň ýokary hilli hem-de takyk barlaglaryny geçirmäge mümkinçilik berýär.
Döwlet Baştutanymyz içeri işler ministri I.Mulikowa we Döwlet gümrük gullugynyň başlygy M.Çakyýewe ýüzlenip, bikanun getirilýän temmäki önümlerini ýüze çykarmak we ýok etmek, olaryň ýurdumyza getirilmeginiň hem-de dolanyşygynyň öňüni almak boýunça alyp barýan işleri bilen gyzyklandy.
Milli Liderimiz şeýle hem temmäki önümleriniň gelip gowuşýan möçberi barada sorady. Hasabat berlişi ýaly, ilatyň arasynda netijeli öňüni alyş işiniň geçirilmegi netijesinde, soňky ýyllarda temmäki önümlerine bolan isleg hem-de şeýle önümleriň getirilýän möçberi köp esse azaldy.
Hormatly Prezidentimiz bu ulgamda maksada laýyk işleri dowam etmegiň möhümdigini belläp, degişli edaralaryň ýolbaşçylaryna galp hem-de bikanun getirilýän harytlary, temmäki önümleriniň we daşary ýurtlardan getirilýän beýleki önümleriň düzüminde zyýanly maddalaryň bardygyny ýüze çykarmak boýunça Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezi bilen has işjeň hyzmatdaşlyk etmegi tabşyrdy.
Şol barlaghanada döwlet Baştutanymyz gigiýeniki we kosmetiki, durmuş-hojalyk we polimer serişdeleriniň barlag otagyna baryp gördi. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sarp edilýän harytlaryň düzümindäki zyýanly maddalary kesgitlemäge mümkinçilik berýän enjamlaryň işi bilen içgin tanyşdy.
Otagda halkara ölçeglerine laýyk gelýän himiki-seljeriş enjamlar — ABŞ-nyň “Agilent Tehnologies” kompaniýasynyň plazmaly mass-spektrometri, tolkunlaryň uzynlygyny 3 sekuntdan hem az wagtyň içinde skanirlemäge ukyply “Cary 60” enjamy, “Thermo Scientific” kompaniýasynyň “Niton XL-3 Gold” rentgen — flýuoressent enjamy, “Bruker” kompaniýasynyň “S2 Ranger” abzaly, Ýaponiýanyň “Konika Minolta” kompaniýasynyň “CM-5” köpugurly enjamy, Fransiýanyň “Merck Millipore” kompaniýasynyň “Pharo 300” spektrofometri we beýleki enjamlar oturdylypdyr. Olaryň ählisi awtomatlaşdyrylan usulda işleýär hem-de ýokary duýgurlygy bilen tapawutlanýar we örän çylşyrymly wezipeleri çalt çözmäge ýardam berýär.
Bu enjamlaryň kömegi bilen ýurdumyzyň telekeçileri tarapyndan öndürilýän, şeýle hem daşary ýurtlardan getirilýän çaga oýnawaçlarynda, egin-eşiklerinde, aýakgaplarynda, gigiýeniki-kosmetiki we parfýumeriýa serişdelerinde, gap-gaçlarda, durmuş-hojalyk we polimer serişdelerinde bu enjamlar arkaly agyr metallaryň duzlary, izotoplary we dürli görnüşli zäherli maddalar anyklanylýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow bu ýerde görkezilen, ýurdumyzyň senagat önümleriniň nusgalaryna — çagalar üçin niýetlenen harytlara hem-de dokma önümlerine aýratyn üns berip, olaryň hiline hem-de ekologiýa taýdan arassalygyna içgin seljerme geçirmegi maslahat berdi. Hut şol wagt merkeziň hünärmenleri tarapyndan bu önümiň barlagy geçirildi hem-de tiz wagtda netijeler alyndy, şol netijeler bolsa önümiň howpsuzlygyny hem-de arassaçylyk babatda ähli talaplara we beýleki bellenen kadalara doly laýyk gelýändigini tassyklady.
Soňra milli Liderimiz iýmit önümleriniň molekulýar-genetiki we immunoferment usullary arkaly barlag bölümçesine bardy. Bu ýerde döwlet Baştutanymyza we nemes lukmanlaryna enjamlaryň işleýşi görkezildi hem-de ekspres — barlaglar geçirildi. Professor Rihter görkezilen enjamyň ýokary derejede takyk, netijeli işleýändigini hem-de ulanyşda örän amatlylygyny belledi.
Barlaghanada Germaniýanyň “Waldner” kompaniýasynyň “Scala” ulgamyna degişli “Secuflow” kysymly howa çekiji şkafynyň ýerleşdirilmegi netijesinde, hünärmenleriň iş şertleriniň himiki täsirlerden goraglylygy we howpsuzlyk talaplary doly berjaý edilýär. Bu otagdaky dünýäniň öňdebaryjy önüm öndürjileriniň barlaghana enjamlary arkaly iýmit önümleriniň nusgalarynyň taýýarlygy geçirilip, Şweýsariýa döwletiniň “Stratec” kompaniýasynyň “Gemini” kysymly immunoferment barlagy geçirilýän enjamynda azyk önümleriniň düzümindäki gormonlaryň mukdary kesgitlenilýär.
Bu enjam Germanýanyň “QIAGEN” kompaniýasynyň awtomatlaşdyrylan toplumy bilen enjamlaşdyrylyp, olar arkaly iýmit nusgalarynda genetiki modifisirlenen çeşmeleriň barlagy geçirilýär. Birinji tapgyrda awtomatlaşdyrylan “QIAcube” enjamy arkaly iýmit nusgalary ýörite erginiň täsiri bilen bölünip arassalanýar. Ikinji tapgyrda “QIAgility” ulgam arkaly nusagalaryň tiz wagtda gerekli garyndylary taýýarlanylýar. Üçünji tapgyrda “Rotor Gene” enjamynyň kömegi bilen “häzirki wagt” tertibinde polimeraz zynjyrly reaksiýasy geçirilip, 72 sany görkeziji kompýuteriň monitoryna çykarylýar.
Bu bölümçäniň hünärmeniniň belleýşi ýaly, iýmit önümlerine geçirilen barlaglarynyň netijeleri ozal 6 sagadyň dowamynda berilýän bolsa, bu enjamyň kömegi bilen 1 sagatda geçirilip, barlagyň dowamlylygy 6 esse gysgaldylýar.
Döwlet Baştutanymyz iýmit önümleriniň barlaghana-gural usullary arkaly barlagy bölümçesiniň spektroskopiýa otagynyň işi bilen tanyşýar.
Ol ABŞ-nyň “Agilent Tehnologies” kompaniýasynyň atom absorbsion, infragyzyl “FURÝE” mikroskoply spektrometrleri we Germaniýanyň “Analitik Jena” kompaniýasynyň atom adsorbsion “Zeenit”, “Specord” we beýleki birnäçe enjamlary bilen üpjün edilipdir. Bu enjamlarda iýmit nusgalygynda himiki elementler, izotoplar, agyr metallar, toksiki birleşmeler, kationlar we anionlar anyklanylýar. Şeýle-de bölümçäniň kompýuterlerinde anyklanýan görkeziji barada maglumatlar toplumy ýerleşip, geçirilen barlag barada anyk netijäni we ýokary hilli maglumaty alyp bolýar.
Şu gün synag üçin dürli gök önümler, çagalar iýmiti, duz hödürlenildi. Barlaghanada ýokumy güýçlendirilen iýmit önümleriniň, ýodlanan duzda ýoduň mukdaryny we ýokumy witamin-mineral toplumy bilen baýlaşdyrylan bugdaý ununda demiriň we foliý turşusynyň mukdaryny anyklamak, şeýle hem ýurdumyzda öndürilýän esasy önümleriň mikro-, makroelementler we witaminler düzümini anyklamak boýunça barlaglary geçirmek üçin ähli şertler döredilendir.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezi bilen tanyşlygy dowam edip, iýmit önümleriniň barlaghana-gural usullary arkaly barlagy bölümçesiniň hromatografiýa otagyny synlady. Barlaghanada ýurdumyzda öndürilip ýetişdirilýän we daşary ýurtlardan getirilýän köpdürli iýmit önümleri bellenen tertipde döwlet tarapyndan bellige alnanda, güwänamalaşdyrylanda we döwlet gözegçiligi geçirilende olaryň hil we howpsuzlyk görkezijilerini barlamak üçin ähli şertler döredilipdir.
Bu otagda “Agilent Technologies” amerikan kompaniýasynyň mass-spektrometr detektorly suwuklykly hromatograf enjamy ýerleşdirilipdir. Enjam awtomatlaşdyrylan bolup, öz ýerine ýetirýän işlerine gözegçilik edýär we 100 nusgany özünde saklap bilýär. Barlag geçirilýän önümde mikotoksinler, pestisidler, emeli we tebigy reňkleýjiler anyklanylýar.
“Gerstel” termodesorber ulgamly, bugfazaly nusga ýygnaýjy gazly hromatografy tiz wagtda takyk barlaglary geçirip, uçujy organiki maddalaryň nusgalaryny taýýarlaýar we barlagyň soňky tapgyrlaryny amala aşyrýar. Iýmit önümlerinde gazly hromatograflar toplumy bilen nitrozaminler, spirtler, dioksinler, aromatiki polioramatiki uglewodorodlar, ýag turşular hem-de galplaşdyrmak alamatlary barlanylýar.
Kapillýar elektroforez enjamynda, nusgalar ujypsyz mukdarda bolanda hem barlag geçirmäge mümkinçilik berýär. Enjamyň kömegi bilen iýmit önümlerinde witaminleriň, beloklaryň, uglewodlaryň, suwdaky kationlaryň, anionlaryň hil we mukdar barlagy geçirilýär.
Hromatograflaryň kompýuterlerinde her anyklanýan görkeziji barada maglumatlar toplumy ýerleşdirilip, kadalaşdyryjy resminamalarda görkezilen aýratyn usullary düzülýär we erginler bilen sazlama geçirilýär. Iýmit nusgalaryň düzüminiň hil we mukdar derňewiniň netijelerini kompýuteriň monitorynda çyzgy görnüşinde görüp bolýar.
Hormatly Prezidentimiz öwrenmek üçin goýlan önümleriň nusgalaryny gözden geçirip, bu barlaghananyň işgärleriniň sany, olaryň döwrebap enjamlary dolandyrmak boýunça nirede taýýarlyk geçendigi, şeýle barlaglary geçirmek we olaryň netijeleriniň üstünde işlemek üçin näçe wagtyň gerek bolýandygy bilen gyzyklandy.
Iýmit önümleriniň şu barlaglary ozal uzak wagtyň dowamynda ýerine ýetirilýän bolsa, indi bu täze tehnologiýalaryň kömegi bilen awtomatlaşdyrylan tertipde ýokary hilli takyk netijeleri gysga wagtyň dowamynda geçirmäge mümkinçilik berýär. Germaniýanyň degişli barlaghanalarynda taýýarlyk geçen hünärmenler iň täze maglumatlaryň hem-de maksatnamalaryň esasynda alnan maglumatlary seljerýärler.
Täze merkeziň düzüminde sanjym we immunobiologiki serişdeleri saklanýan ammar hem bar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň baştutanlygynda işlenip düzülen “2003—2020-nji ýyla çenli döwür üçin immunoöňüni alyş Milli maksatnamasynyň” çäklerinde, ýurdumyzda dürli agyr ýokanç keselleriň öňi alyndy we birnäçe keseller düýbünden ýok edildi. Çagalara 11 kesele garşy ýokary hilli waksinalar bilen öňüni alyş sanjymlary mugt geçirilýär.
Ýurdumyza gelýän sanjym we immunobiologiki serişdeleri “sowuklyk zynjyrynyň” talaplaryny doly berjaý edip, ammara kabul etmek, saklamak we daşamak üçin ähli zerur bolan şertler döredildi.
Ammar 7 otagdan ybarat bolup, bu sowadyjy enjamly ammar otagynda Bütindünýä Saglygy goraýyş guramasynyň ölçeglerine laýyk gelýän ýöriteleşdirilen sowadyjy we doňduryjy otaglar, sowadyjylar hem-de doňduryjylar ýerleşdirdi, olaryň yzygiderli işlemegini üpjün etmek üçin, elektrik toguny üznüksiz sazlaýja we dizel generatorlaryna çatyldy. Sanjymlary talabalaýyk saklamak üçin sowadyjylaryň we ammaryň içinde elektron görnüşli ölçeýji gurallar hem-de termometrler ornaşdyryldy.
Sanjymlar üçin niýetlenilen ýöriteleşdirilen şprisleri, howpsuzlyk gutularyny, termokonteýnerleri we hladogenleri saklamak üçin hem ähli şertler döredildi. Ammarda waksinalary “sowuklyk zynjyrynyň” talaplaryny doly berjaý edip, ýerlere ugratmak üçin ýörite gaplaýjy otag hem göz öňünde tutuldy.
Bu otagda biri-biri bilen bagly monitorlaryň 9-synyň kömegi bilen sanjym we imunobiologiki serişdeleri saklanýan ammaryna yzygiderli gözegçilik edilýär. Eger sowadyjynyň ýa-da otagyň temperaturasy kadadan üýtgese, onda monitorda habar beriji reňk hem-de ses peýda bolup, edaranyň ýolbaşçysynyň we jogapkär hünärmeniň el telefonyna SMS habary barýar.
Mundan başga-da, monitora ýörite programma çatylyp, ammardaky sanjym serişdeleriniň mukdaryny, ugradylan waksina serişdeleriniň sanyny, keselleriň öňüni alyş sanjymlarynyň Milli tertibine laýyklykda, sanjyma degişlileriniň sanawy saklanylýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow binadan çykmazdan öň, Hormatly myhmanlaryň kitabynda ýadygärlik ýazgysyny galdyrýar. Döwlet Baştutanymyz merkeziň işgärleri bilen hoşlaşyp, olara awtoulaglaryň, şol sanda göçme barlaghana ulagynyň, sanjym serişdelerini daşamak üçin niýetlenen sowadyjy ulagyň, ýük awtoulagynyň hem-de kiçi awtobusyň açarlaryny gowşurdy.
Şol ýerden döwlet Baştutanymyz Morfologiýa merkezine tarap ugraýar.
Ýygnananlar milli Liderimizi mähirli we ruhubelentlik bilen garşylaýar. Milli lybasly gyzlar hormatly Prezidentimize gül desselerini gowşurýar. Merkeziň öňündäki meýdançada aýdym-saz we tans toparlary çykyş edýär.
Soňra döwlet Baştutanymyz toý bagyny kesip, binanyň içine girýär. Ýokanç keseller müdirliginiň golaýynda gurlan bu merkeziň umumy meýdany 27 müň inedördül metre barabardyr.
Morfologiýa edaralary (kazyýet-lukmançylyk, patologo-anatomiýa) hem-de Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň kafedralary (kazyýet lukmançylygy we hukuk, patologo-anatomiýa, adam anatomiýasy, topografiki anatomiýa we operatiw hirurgiýa kafedralary) tarapyndan alnyp barylýan işleriň ugurlary özara baglanyşyklydyr.
Dünýä ölçeglerine laýyk gelýän döwrebap enjamlar gistohimiýa we sitohimiýa seljermesiniň, elektron — mikroskopiki usullaryň kömegi bilen gistologiýa barlaglaryny geçirmek üçin şertleri döredýär. Munuň özi dokumalaryň düzümleýin hem-de funksional üýtgemegi boýunça alnan maglumatlaryň möçberini giňeltmäge mümkinçilik berýär.
Morfologiýa merkezinde lýuminessent mikroskopiki hem-de immunogistohimiki barlaglaryň usullarynyň ornaşdyrylmagy howply çişleriň antigenlerini kesgitelemekde aýratyn orun eýeleýär. Munuň özi çiş kesellerini anyklamak işini täze derejä çykarar. Morfologiki barlaglar keseli anyklamakda iň ygtybarly usul hökmünde keseli bejeriş usulyny saýlap almaga ýardam berýär.
Bu merkeziň okuw düzümine Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň Okuw-barlag bölümi girýär. Ol adam anatomiýasy, topografiki anatomiýa we operatiw hirurgiýa kafedrasyndan, patologo-anatomiýa hem-de kazyýet lukmançylygy hukuk kafedrasyndan ybaratdyr.
Talyplaryň sapaklary üçin bu ýerde adamyň anatomiki gurluşyny öwrenmek üçin 3D ekranly interaktiw diseksion stollar bar.
Adamyň bedeniniň anatomiýasynyň anyk görkezilmegi hem-de nusgalaryň sany bu enjamyň täsin aýratynlygy bolup durýar. Kuwwatly tehniki düzümi hem-de programma üpjünçiligini özünde jemleýän, bu önüm örän kämil tehnologiýany hödürleýär.
Bogunlaryň hem-de muskullaryň hereketlerini, ýüregiň we gan damarlaryň işini, aýry agzalary dürli ölçeglerde ulaldyp ýa-da kiçeldip, olary üç tekizlikde kesip böleklere bölüp bolýar - öýkenleriň ýa-da bagryň her segmentiniň işini yzarlap syn edip bolýar. Şeýle hem animasiýa gömüşinde bedeniň hereketini görkezmek bolýar. Mundan başga-da, bu anatomiki, diseksion stolynda, agzalaryň käbir, dogabitdi ýetmezçiliklerini modelirlemek hem-de olaryň mehanizimlerini öwrenmäge mümkinçiligi bardyr.
Elektron mikroskopiýa barlaghanasynda elekrton -mikroskopiýa barlag usulynyň esasynda işleýän enjam ornaşdyrylypdyr. Ol operasiýa wagtynda näsaglardan anyklaýyş we bejeriş maksady bilen, içki agzalardan we dokumalardan has ýuka kesimleri taýýarlap, öýjük derejesinde näsaglaryň kesellerini dogry we öz wagtynda kesgitlemekde wajyp barlag usuly bolup durýar.
Bu barlag usuly onkomorfologiýada, wirusologiýada öýjükleriň, bakteriýalaryň we wiruslaryň has kiçi görüp bolmaýan öýjükleriň içki gurluşlaryny öwrenmekde möhüm barlag usuly bolup durýar. Ol elekrton-mikroskopiýa barlag usuly bilen onkomorfologiýada täze döremeleriň gistogenezini anyklamakda ulanylýar, bu bolsa öz gezeginde onkologiki keselleri bejermekde we öňüni almakda wajyp bolup durýar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow kazyýet- lukmançylyk himiýa otagyna baryp gördi. Bu ýerde işleýän hünärmen himiki maddalaryň 70-e golaýy — ýerli täsir ediş maddalar (zäherleriň), destruktiw maddalar (gurşun, simap, myşýak, fosfor we beýlekiler), gerbisid we defoliant görnüşindäki awuly himikatlar, şeýle hem ganyň düzüminde uglerod okisiniň, metgemoglobiniň, spirtleriň, neşe serişdeleriniň, psihotrop maddalaryň, uky dermanlarynyň, ýürek alkoloidleriniň we beýlekileriň bardygy babatda barlaglaryň geçirilýändigini aýtdy.
Şeýle barlaglary geçirmek üçin kazyýet — himiýa bölümçesi döwrebap barlaghana enjamlary, gurallar hem-de sarp ediş serişdeleri, şol sanda “Agilent” şereketiniň hromatograflarynyň 9 görnüşi, spektrofotometrleriň 3 görnüşi, “Dionex” ionohromatografiýa ulgamy, ýuka gatlakly hromatografiýa üçin deksimetriýa toplumy, plazma fotometri bilen üpjün edildi.
Döwlet Baştutanymyz ýurdumyzda ilkinji gezek ulanylýan, ABŞ-dan getirilen «Agilent” kompaniýasynyň «Bugardýan gazly hromatograf” enjamynyň işi bilen tanyşdy. Bu enjamyň kömegi bilen ganyň, peşewiň, myşsa dokumasynyň düzümini çalt, takyk, ygtybarly anyklamak bolýar. Bu bolsa kazyýet lukmançylygynyň çäklerinde, jenaýat we raýat işleri bilen bagly wajyp meseleleri çözmekde möhüm ähmiýete eýedir.
“Applied Biosystem Life Technologies” kompaniýasynyň DNK analizatory ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynda ilkinji gezek ornaşdyryldy. Ol DNK barlaghanasynda oturdyldy. Bu barlaghana aýratyn kazyýet biologiýasy bölümçesiniň düzümine girýär. Bu ýerde enjamyň kömegi bilen molekulýar-genetiki usuly arkaly biologiki dokumalaryň genom DNK derejesinde gelip çykyşyny we olary şahsyýetlendirmek amallaryny ýerine ýetirmek bolýar. Bu usul bolsa, kazyýet lukmançylygynyň çäklerinde jenaýat we raýat işleri boýunça bolan aglaba wajyp meseleleri çözmekde möhüm orun eýeleýär.
Döwlet Baştutanymyz merkezden çykyp barýarka, Hormatly myhmanlaryň kitabynda ýadygärlik ýazgysyny galdyrdy we onuň işgärlerine ýörite ulaglaryň üçüsini, “Tiz kömek” awtoulagyny, iki sany kiçi awtobusy we iki sany pikap awtoulagyny sowgat berdi.
Soňra hormatly Prezidentimiz Aýratyn howply ýokanç keselleriň öňüni alyş merkeziniň açylyş dabarasynyň geçirilýän ýerine bardy. Jemgyýetçilik saglygy we iýmit merkezi ýaly, bu merkez hem ýurdumyzyň döwlet arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreş gullugynyň düzümini innowasion derejede ösdürmäge ýardam eder. Bu merkeziň esasy maksady Türkmenistanyň çägini aýratyn howply karantin ýokançlaryň getirilmeginden we ýaýradylmagyndan goramakdan ybaratdyr. Gorag işleri ygtybarly we döwrebap usullar arkaly geçiriler.
Bu ýerde milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy dabara gatnaşyjylar mähirli garşylaýar. Şanly waka mynasybetli Türkmenistanyň orta lukmançylyk okuw mekdepleriniň döredijilik toparlary ajaýyp sowgat taýýarlady.
Döwlet Baştutanymyz binanyň esasy girelgesiniň öňünde toý bagyny kesip, gen-molekulýar barlaghanasynyň işi we bu ýerde oturdylan enjamlar bilen tanşyp başlaýar.
Döwlet Baştutanymyza Hi Seq 2500 sekwinator enjamy görkezildi. ABŞ-nyň “Illumina” kompanýasy tarapyndan öndirilen bu enjam innowasion tehnologiýalar esasynda işleýär. Olar gen — molekulýar ylmynda iň soňky gazanylanlara esaslanyp, mikrop öýjüginiň doly nukleotid yzygiderliligini kesgitleýär. Bu bolsa ýokanç keseli döredijileriň näbelli görnüşleriniň genetiki gurluşyny anyklamaga, ýa-da genomy belli bolan ýokanç kesel döredijileriň genetiki aratapawudyny, gelip çykyşyny we ýaýraýşyny seljermäge mümkinçilik berýär.
Barlaga getirilen genetiki nusgany sekwinirlemeklige taýýarlamak üçin, C-Bot enjamy ornaşdyrylýar. Soňra sekwinirlemeklige taýýar bolan genetiki nusgany HiSeq 2500 sekwinator enjama geçirip sekwinirlemäge girişilýär.
Bu enjamyň aýratynlygy onuň ýokary öndürijigi bilen baglanyşyklydyr. Ol 24 sagadyň dowamynda 50 milliarddan gowrak nukleotid yzygiderligini anyklaýar, ýagny 120 gigobaýtdan 1 terabaýta çenli möçberdäki maglumatlary okap bilýär.
Geçen ýyllaryň iş tejribesinde barlaga gertirilen nusgalar birnäçe günleriň dowamynda bakteriologiki usulda barlanyp, morfologiki taýdan kesgitlenilýärdi. Häzirki wagtda bolsa, HiSeq 2500 sekwinator enjamy bilen ýokanç kesel döredijileriň nukleotid yzygiderliligini birnäçe sagadyň dowamynda kesgitläp bolýar.
Şeýle-de bioinformatiki usullary ulanyp, mikroorganizmleriň täze genotiplerini ýüze çykaryp we olar zerarly emele gelýän keselleriň öňüni almak boýunça netijeli çäreleri işläp taýýarlamak bolýar.
Tutuş barlaghana hünärmenlere iş wagtynda keselleriň ýokuşmagynyň öňüni alýan biohowpsuzlygyň kadalaryna laýyklykda guralandyr. Her bir girelgäniň gapysynda elektron kartlaryň skaneri tejribe otagynda nusgalary geçirmek üçin birtaraplaýyn şlýuzlar, bölümleriň arasynda bolsa geçelge görnüşindäki ýörite germetiki şlýuzlar göz öňüne tutulandyr. Ýokançly bölümini tutuşlygyna gaz bilen zyýansyzlandyrmak üçin merkezleşdirilen gazogeneratorlar ulgamy, şeýle hem ýokançly otaglarda otrisatel basyşy döretmek üçin we ähli howa giňişligini sorup arassalamak üçin täze tehnologiýalar boýunça döredilen süzgüçli wentilýasiýa ulgamy gurnalandyr.
Biohowpsuzlygy berjaý etmek maksady bilen, ähli tejribeler we barlaglar yzygiderlilik usuly boýunça alnyp barylýar hem-de barlaghananyň ähli işlenilen nusgalary döwrebap talaplara laýyklykda ýokary gyzgynlykda we basyşyň täsirinde zyýansyzlandyrylyp, üwelip taşlanýar. Mundan başga-da, bütin merkez boýunça maglumatlary kabul edip jemleýän we paýlaýan birleşen kompýuterleriň elektron tory hemişe işjeň ýagdaýdadyr.
Polimeraz zynjyr reaksiýa otagynda nukleýin turşularyň köpeldilmegine esaslanan, aýratyn howply ýokanç keselleriň anyklanyşynda öz ornuny tapan polimeraza zynjyr reaksiýasy geçirilýär.
Üç tapgyrdan ybarat bolup, polimeraz zynjyr reaksiýasy ilki bilen, barlanylýan janly we jansyz nusgalaryndan aýratyn howply ýokançlaryň nukleýin turşulary bölüp çykarmak zerur bolup durýar. Bu tapgyr ýokary netijeli we şol bir wagtda hünärmen üçin howpsuz Germaniýanyň ady belli “Qiagen” şereketiniň “QIAcube” roboty arkaly awtomatiki usulda amala aşyrylýar. Bu tapgyry hünärmen özbaşdak el usuly arkaly hem ýerine ýetirip biler. Bu ýagdaýda döwrebap enjamlar ulanylyp, ähli işler ýokançlar bilen hapalanmagyň öňüni alýan süzgüç sorujyly laminarlarda geçirilýär.
Indiki tapgyrda “Qiagen” firmasynyň Rotor-Gene amplifikatoryň kömegi bilen ýüze çykarylan nukleýin turşularyň aýratyn bölekleri müňlerçe esse köpeldilýär we üçünji tapgyrynda bu köpeldilen bölekler ýörite kompýuter programmasy arkaly kesgitlenilýär we olaryň sany hasaplanylýar.
Azyndan birnäçe güne çekýän kultural usullar bilen deňeşdirilende, bu usulyň wajyp aýratynlygy onuň netijesini ýokary takyklyk bilen 2-3 sagadyň dowamynda alyp bolýandygy bilen baglanyşyklydyr. Öz nobatynda, bu alnan maglumatlar aýratyn howply ýokanç kesellerine garşy öz wagtynda göreşmäge, öňüni alyş çärelerini doly derejede alyp barmaga mümkinçilik berýär.
Konfokal mikroskopiýa otagynda Germaniýanyň dünýä belli “Karl Zeiss” kompaniýasynyň enjamy ornaşdyryldy, ol çylşyrymly optiki ulgam bolup, esasy skanirleýji blokdan, lazer blogyndan, mikroskopdan, kompýuter bölümlerinden ybaratdyr. Adaty mikroskop bilen deňeşdirilende, konfokal mikroskopynyň köp sanly artykmaçlygy bardyr. Bu mikroskop öwrenilýän nusgany 3D we 4D şekilde görkezýär. 3D-şekil bolanda bir wagtyň dowamynda öwrenilýän nusgany ähli tarapyndan synlamaga mümkinçilik berýär. 4D şekil bolanda bolsa, belli bir wagtyň dowamynda öwrenilýän nusgada bolup geçýän üýtgeşmeleri görmäge mümkinçilik döreýär.
Mundan başga-da, bu mikroskopda ýagtylygyň çeşmesi hökmünde lazer şöhleleri ulanylýar, bu bolsa mikroskopiýanyň ýokary işjeňligini üpjün edýär hem-de öýjükleriň tebigy öwüşgünlerini görmäge mümkinçilik berýär.
Aýratyn howply ýokanç keselleriň döredijilerini ylmy taýdan yzygiderli öwrenmek maksady bilen, Türkmenistanda ilkinji gezek Diri mikroblary uzak möhletleýin saklamak üçin otag döredildi. Bu otagda howply keselleriň mikrop nusgalary, aýratyn bir usulda doňdurylyp guradylýar we ýöriteleşdirilen sowadyjy enjamlarda berk gözegçilikde saklanylýar.
Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ispaniýanyň ”Telstar” kompaniýasynyň Liokwist enjamynyň işi bilen tanyşdyryldy. Diri mikrob kulturalarynyň otagyny döretmekde bu enjamyň uly ähmiýeti bardyr. Enjam awtomatiki usulda wakuum şertlerde birnäçe tapgyrdan ybarat bolan liofilizasiýa, ýagny “doňdurmak we guratmak” prosesini geçirýär. Has takyk aýdanymyzda, ýöriteleşdirlen çüýşejiklere guýulan mikroorganizmler enjamyň wakuum blogyna ýerleşdiirlip, birinji tapgyryň barşynda 86 gradus sowuklykda doňdurylýar. Ikinji tapgyrynda wakuum şertlerde guradylýar, liofilizasiýa prosessi doly geçirlenden soňra awtomatiki usulda enjam arkaly mikroorganizmli çüýşejik berk ýapylýar. Doňdurmak we guratmak ýagdaýy mikroorganizmiň görnüşine görä 24 sagatdan 96 sagada çenli dowam edip bilýär.
“Liokwist” enjamynyň ýene bir aýratynlygy onuň kömegi bilen täze anyklaýyş we öňüni alyş usullaryny öwrenmek we işläp taýýarlamak mümkinçiligi bilen baglanyşyklydyr.
Döwlet Baştutanymyz Hormatly myhmanlaryň kitabynda ýadygärlik ýazgysyny galdyryp, Aýratyn howply ýokanç keselleriň öňüni alyş merkeziniň işgärlerine awtoulaglaryň, şol sanda iki sany kiçi awtobusyň we iki sany pikap awtoulaglaryyň açaryny gowşurdy. Ykjam barlaghana hem milli Liderimizden sowgatlaryň biri boldy.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow saglygy goraýyş işgärlerini täze lukmançylyk edaralarynyň açylmagy bilen gutlap, bu ýerden ugrady.
Şu gün agşam “Aşgabat” aýdym-saz merkezinde Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni mynasybetli ýurdumyzyň belli aýdymçylarynyň döredijilik toparlarynyň gatnaşmagynda baýramçylyk konserti boldy.