Türkmen kinematografiýasynyň 100 ýyllygynyň öňüsyrasynda biz onuň taryhynyň altyn sahypalaryna ýüzlenýäris.
Kowum-garyndaşyň, dost-ýaryň we goňşy-golamyň durmuş gurýanlaryň guwanjyna goşulyp şatlanýan hakyky türkmen toýundan has gyzykly näme bolup biler? 1944 – 1945-nji ýyllarda Aşgabat kinostudiýasynda «Jadyly dür» sazly filminiň üstünde işe başlandy, onuň maksady toý däp-dessurlarymyzyň dürlüligini we ýurdumyzyň medeni mirasyny uly ekranda görkezmekdi.
Filmiň režissýory türkmen kinosynyň taryhyndaky ilkinji doly metražly çeper film režissýory Meret Atahanow, edebi esasyny ýazan we režissýory Abram Narodiskiý boldy. Stalin baýragynyň eýesi Ýewgeniý Iwanow-Barkow bolsa çeper ýolbaşçy bolup işledi. Operatorlar A. Mişurin we B.Muratowskiý, kompozitor K.Korçmarýow, suratçy W.Hmelýowdy.
Kinoşynas, drama ýazyjysy we Oguzhan adyndaky «Türkmenfilm» birleşmesiniň edebiýat bölüminiň başlygy Öre Daşgynowyň belleýşi ýaly, bu film özboluşly kinematografik genje öwrüldi. Onda şol döwrüň görnükli medeniýet işgärlerini — opera we teatr artistlerini, tans toparlaryny we bagşy sazandalaryny görmek bolýar.
Milli saz medeniýetiniň iň beýik ussatlarynyň biri Mylly Täçmyradowyň toýda saz çalýan gaýtalanmajak sahnasynyň belli bahasy ýokdur. Bu şekil meşhur artistiň çeper filmdäki ýeke-täk resminamalaýyn çykyşydyr. Bu filmde meşhur bagşy Sahy Jepbarow we meşhur sazanda hem kompozitor Pürli Saryýew hem bar.
Bir wagtlar «saýrak bilbiller» diýlip atlandyrylan iki ussat opera aýdymçysy — 24 ýaşly Maýa Kulyýewa we 20 ýaşly Annagül Annagulyýewa-da bu filmde surata düşüpdir. Şol wagt olar zähmet ýoluna ýaňy başlan ýaş zehinler hasaplanýardy, soňra bolsa ikisi-de uly üstünliklere ýetip, SSSR-iň halk artistleri boldular. Maýa Kulyýewa, şeýle hem Türkmenistanyň Gahrymany diýen ada mynasyp boldy. Tahyryň keşbini meşhur opera aýdymçysy we Türkmenistanyň halk artisti Ýolaman Hummaýew ýerine ýetiripdir. Filmde onuň özboluşly tenor sesini özünde jemleýän doly däl iki sany aýdym saklanyp galypdyr.
Mundan başga-da filmde Bazar Amanow, Gylyç Berdiýew, Sary Garryýew, Ogulgurban Durdyýewa, Gulluk Hojaýew we Gurban Rizaýew ýaly ussat artistleri-de görmek bolýar.
Şeýlelikde, film şatlykly waka – toý bilen başlanýar. Gelin al-elwan parçalar bilen bezelen, boýny jaňly ägirt uly düýede gelýär. Režissýor Meret Atahanowyň janlandyran geljekki giýew söýgülisini aýdym bilen gutlap garşylaýar. Şu pursatda şowhunly toý dabaralary başlanýar we myhmanlar ýaş çatynjalary şatlyk bilen garşylaýarlar.
Meşhur aktýor Alty Garlyýewiň janlandyran türkmen folklorynyň rowaýata öwrülen gahrymany, ýomakçy Aldar Köse ýaşlara jadyly dür sowgat berýär. Birden, jadyly dürüň aýnasynda geçmiş wakalar görnüp başlaýar. Tomaşaçylar uzak wagt şondan öň çopan bilen söýgülisiniň arasynda bolup geçen wakany beýan edýän tans sahnasyna syn edýärler.
Birden, tomsuň aýdyň gününde gök gürlän ýaly, ajy habar ýaňlanýar: «Uruş!». Toý dabarasy togtaýar. Öýlenen ýigit söýgülisi bilen hoşlaşýar we beýleki türkmen ýaşlary bilen bilelikde Watan goragyna gidýär.
80 ýyldan gowrak mundan ozal, agyr uruş ýyllarynda döredilen bu film hakyky «jadyly aýna» öwrülip, özboluşly taryhy resminama hökmünde zamanany görkezýär. Ol türkmen kino mirasynyň altyn toplumynda mynasyp orun eýeleýär.
