Şu gün Balkan welaýatynda iş saparynda bolýan Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow “Serdar” myhmanhanasynda guralan, ýurdumyzyň elektroenergetika pudagynda we himiýa senagatynda durmuşa geçirilmegi göz öňünde tutulýan täze iri maýa goýum taslamalarynyň tanyşdyrylyş çäresine gatnaşdy.
Tanyşdyrylyş dabarasynyň öňüsyrasynda Türkmenistanyň Prezidenti daşary ýurtly işewürleri-- dünýäde belli “Çalyk Holding” (Türkiýe), “Mitsubishi Corporation” (Ýaponiýa) we “General Eleсtrik Power& Water” (ABŞ) kompaniýalarynyň ýolbaşçylaryny kabul etdi. Duşuşyklar tamamlanandan soňra, Türkmenistanyň Prezidenti “Serdar” myhmanhanasynyň zalyna bardy, bu ýerde Balkan welaýatynyň Garabogaz şäherinde gurulmagy meýilleşdirilýän karbamid önümçiligi boýunça zawodyň taslamasynyň ýörite taýýarlanylan çyzgylary, planşetleri we eskizleri ýerleşdirilipdir.
“Çalyk Holding” kompaniýalar toparynyň dolandyryjylar geňeşiniň başlygy Ahmet Çalyk döwlet Baştutanymyzy toplumyň esasy ölçegleri bilen tanyşdyrdy, bu toplumyň önümçilik kuwwatlylygy ýylda 1 million 155 müň tonna önüme barabar bolar. 2013-nji ýylyň sentýabrynda Türkmenistanyň Prezidentiniň Ýaponiýa resmi saparynyň barşynda, “Türkmenhimiýa” döwlet konserniniň hem-de “Mitsubishi Corporation” (Ýaponiýa) we “Gap Inşaat” (Türkiýe) kompaniýalaryň arasynda bu toplumyň taslamasyny düzmek we dolulygyna gurmak baradaky Çarçuwaly ylalaşyk baglaşyldy.
Milli Liderimiz toplumyň amatly ýerde – Hazar deňziniň kenarynda ýerleşmegine ünsi çekdi. Şeýlelikde, taýyn önümi ulanyjylara awtoulaglar, şeýle hem deňiz gämileri arkaly iberip bolar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow dünýäniň öňdebaryjy önüm öndürijileriniň döwrebap enjamlary we kämil tehnologiýalary bilen üpjün ediljek täze himiýa toplumynyň gurulmagynyň ýurdumyzyň himiýa senagatynyň önümçilik düzümini düýpli döwrebaplaşdyrmak, ýokary hilli mineral dökünleriň çykarylýan möçberlerini artdyrmagyň ýolunda netijeli ädime öwrüljekdigini we munuň ýurdumyzyň obasenagat toplumynda bildirilýän islegleriň artmagy bilen şertlendirilendigini bellemek bilen, hormatly Prezidentimiz bu babatda wise-premýer B.Ereşowa alnyp işleri hemişe gözegçilikde saklamagy tabşyrdy.
Bu möhüm taslamanyň amala aşyrylmagy bilen Türkmenistanda bir ýylda öndürilýän azot dökünleriniň möçberi 2002-nji ýylda ýyllyk kuwwaty 350 müň tonna deň bolan, Tejen şäherinde ulanmaga berlen karbamid önümçiligi boýunça zawody, şeýle hem gurulýan ýylda 640 müň tonna mineral dökünlerini öndürmäge niýetlenen, häzirki wagtda Mary şäherinde gurulýan himiýa toplumyny hasaba almak bilen 2 million tonnadan geçer. Onuň üçden bir bölegine golaýy içerki bazara, galan bölegi bolsa daşary ýurtlara ugradylar diýip, döwlet Baştutanymyz häzirki wagtda ýurdumyzyň himiýa senagatynyň uly özgertmeleriň bosagasynda durandygyny belledi.
Täze uly senagat toplumy üçin tebigy gazyň esasy çig mal bolup durýandygyny göz öňünde tutanyňda, dünýä bazarlarynda uly isleg bildirilýän önümleriniň çykarylmagynyň hasabyna, himiýa pudagynyň, şeýle hem gazy gaýtadan işleýän senagatyň eksport bilen bagly mümkinçilikleriniň has-da artjakdygyny aýtmak gerek. Zawodyň işe girizilmegi durmuşda-da möhüm ähmiýete eýe bolar, çünki sebitde täze iş orunlary dörär. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow şu özgertmeleriň ählisiniň esasy maksadynyň Türkmenistanyň ykdysady kuwwatyny artdyrmakdan, türkmen halkynyň maddy hal-ýagdaýyny has-da ýokarlandyrmakdan ybarat bolup durýandygyny belledi.
Soňra döwlet Baştutanymyzyň garamagyna ýurdumyzda ilkinji gezek Mary welaýatynda gurulýan toplumlaýyn bug-gaz elektrik bekediniň taslamasy hödürlenildi.
Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistany senagat taýdan ösen döwlete öwürmek boýunça öňde goýlan maksatnamalary durmuşa geçirmekde, milli ykdysadyýetimiziň okgunly ösüşini we eksport mümkinçiliklerini üpjün etmekde elektroenergetika pudagyna uly ornuň degişlidigini bellemek gerek. Öň hereket edýän we täze gurulýan senagat hem-de durmuş maksatly desgalary elektrik energiýasy bilen bökdençsiz üpjün etmek maksady bilen ýurdumyzda yzygiderli çäreler durmuşa geçirilýär. Onuň çäklerinde ýurdumyzyň sebitlerinde häzirki zaman gazturbina elektrik beketleriniň, elektik geçirijileriniň, bölüji kiçi elektrik beketleriniň ençemesi guruldy, paýtagtymyzyň, beýleki şäherleriň we ilatly ýerleriň energiýa üpjünçiligi we yşyklandyryş ulgamy täzelenýär. Şunuň netijesinde energetiýa senagatynyň önümçilik kuwwatlyklary birnäçe esse ýokarlandy, bu bolsa diňe bir ýurdumyzyň sarp edijilerini elektrik energiýasy bilen doly üpjün etmek bilen çäklenmän, ony goňşy döwletlere hem ibermäge mümkinçilik berýär.
Pudakda innowasiýalaryň ornaşdyrylmagy, şeýle hem elektrik beketleri üçin ýurdumyzyň häzirki wagtda ýangyjyň iň netijeli we ekologiýa taýdan arassa görnüşleriniň biri bolup durýan tebigy gazyň ägirt uly gorlaryna eýe bolmagy ykdysadyýetimiziň bu strategiki ugrunyň öňünde durýan wezipeleriň üstünlikli durmuşa geçirilmegine oňyn ýardam edýär. Şu gün Türkmenistanyň Prezidentiniň garamagyna hödürlenen, “Çalyk Enerji” türk kompaniýasy tarapyndan taýýarlanylan täze maýa goýum taslamasy we türkmen elektroenergetika pudagynyň eksport mümkinçiliklerini giňeltmäge we bu duzumiň mundan beýläk-de ösdürilmegine gönükdirilendir.
Tanyşdyryş çäresiniň barşynda “Çalyk Holding” kompaniýalar toparynyň dolandyryş geňeşiniň Ahmet Çalyk döwlet Baştutanymyza Mary welaýatynda “Türkmenistanyň elektroenergetika pudagyny ösdürmegiň 2013-2020-nji ýyllar üçin Konsepsiýasyna” laýyklykda işlenip taýýarlanylan bu taslamanyň çäklerinde gurulmagy meýilleşdirilýän iri energetika desgasynyň esasy tehniki we tehnologiýa görkezijileri barada habar berdi.
Bellenilişi ýaly, bug-gaz enjamynyň binýadyndaky toplumlaýyn görnüşli elektrik bekediniň kuwwaty 1586 megawatta deň bolup, inžener-tehniki işläp taýýarlamalaryň iň täze görnüşleriniň biridir. Beýleki, biziň ýurdumyzda ozal gurlan elektrik beketlerinden tapawutlylykda bu desgada elektrik energiýasyny öndürmek üçin ýangyç hökmünde diňe bir tebigy gazy däl-de, bug hem peýdalanylar.
Bu bug-gaz elektrik bekedi häzirki zaman tehnologiki desgalarynyň toplumyndan ybaratdyr. Ol her biriniň kuwwaty 263 megawatta deň bolan, dünýä belli “General Elektrik” (ABŞ) kompaniýasynyň önümi bolan 9 FA gaz turbinalarynyň dördüsini, her biri sagatda 360 tonna bugy öndürmäge niýetlenen gaz enjamlarynyň ikisini, bug turbinasyny, şeýle hem beýleki enjamlary öz içine alýar. Işlenip taýýarlanylan elektrik energiýasyny Türkmenistanyň bitewi energiýa ulgamyna ýetirmek üçin kuwwaty 110,220 we 500 kilowolta deň bolan transformator kiçi beketleri göz öňünde tutulandyr.
Toplumlaýyn bug-gaz önümçiligiň artykmaçlygy ýangyjyň ýanmagy netijesinde emele gelýän gazyň ilki bilen esasy gaz turbinasyny herekete getirmegi, soňra bolsa ýörite arassalaýjy bug enjamyna barmagydyr. Bu ýerde gazlar suwy gyzdyryp, ony buga öwürýär, ol bolsa ýokary basyşyň astynda bug turbinasyna baryp, ony herekete getirýär. Degişlilikde, bug turbinaly tok beriji generator bilen birleşdirilen rotor hem herekete gelýär. Şeýlelikde, elektrik energiýasynyň goşmaça mukdarlary işlenip taýýarlanylýar.
Netijede eger-de adaty elektrik bekediniň peýdaly iş hereketiniň netijesi 34 göterime deň bolsa, toplumlaýyn bug-gaz elektrik bekediniň peýdaly iş hereketiniň netijesi 57 göterime çenli ýokarydyr. Mundan başga-da, ýangyç hökmünde ulanylýan tebigy gazyň çykdajy edilişi 1,1 milliard kub metre çenli azalar.
Bug-gaz elektrik bekediniň diňe bir ykdysady taýdan däl-de, eýsem ekologiýa taýdan hem artykmaçlygy mese-mälimdir. Sebäbi howa goýberilýän zyýanly zyňyndylarynyň—kömürturşy gazynyň mukdary 2-3 esse peselýär.
Tanyşdyryş çäresi wildeofilm bilen dowam etdirildi, onda “General Elektrik” kompaniýasynyň tehnologiýasy esasynda işleýän toplumlaýyn bug-gaz elektrik bekediniň esasy artykmaçlyklary anyk mysallarda görkezildi. Mälim bolşy ýaly, Amerikanyň bu köp pudaklaýyn korporasiýasy heniz ХIХ asyrda esaslandyryldy we häzirki wagtda energetika enjamlaryny öndürmekde dünýäde öňdebaryjylaryň biridir. Mundan başga-da, kompaniýanyň ýöriteleşdirilen dürli düzümlerine degişli bolan zawodlarda suwy taýýarlamak we arassalamak, nebitgaz hem-de lukmançylyk senagaty üçin enjamlar, ýük we ýolagçy teplowozlary, demir ýol we deňiz ulaglary üçin dizel hereketlendirijileri, uçarlar üçin reaktiw dwigateller, gämi gurluşygynda peýdalanylýan gazturbina enjamlary we beýlekiler öndürilýär.
Türkmenistanyň Prezidenti hödürlenen taslama bilen tanyşlygyň barşynda birnäçe teklipleri we bellikleri beýan etdi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, häzirki zaman energetika ulgamynyň döredilmegi tutuş halk hojalyk toplumynyň üstünlikli ösdürilmeginiň üýtgewsiz şerti bolup çykyş edýär. Ýurdumyzda bu pudagyň döwrebaplaşdyrylmagyna dünýäde gazanylan iň oňat işläp taýýarlamalary çekilýär.
Milli Liderimiz elektroenergetikanyň ägirt uly kuwwaty barada aýtmak bilen, Türkmenistanyň energiýa serişdelerine bolçulygy boýunça iň baý döwletleriň biri bolup durýandygyny, elektrik energiýanyň önümçiligi bolsa mälim bolşy ýaly, bütin dünýäde iň girdejili önümçilikleriň biri hasaplanýandygyny nygtady. Şundan ugur alnyp, bu örän möhüm pudaga goýberilýän maýa goýumlarynyň möçberleri yzygiderli artdyrylýar. Netijede häzirki wagtda Türkmenistanyň energetika senagaty durnukly ýokary ösüş depginlerini saklaýar we dünýä bazarlarynda islegden peýdalanýan elektrik energiýasyny eksport etmegi artdyrmaga ukyplydyr.
Ýakyn wagtda Lebap we Mary welaýatlarynda umumy uzynlygy 900 kilometrden gowrak bolan ýokary woltly elektrik geçirijileriniň birbada bäşisi-- “Serdar-Farap”; “Farap-Watan”; “Pelwert-Atamyrat”, “Mary DES-Atamyrat” we “Atamyrat-Andhoý” ulanmaga berler. Bu ýerde şeýle hem “Mary DES”, “Watan” we “Farap” kiçi elektrik beketleriniň durky täzelenildi. “Atamyrat” kiçi bekediniň gurluşygy tamamlanyp barýar. Şeýlelikde, ýokarda görkezilen sebitleriň ygtybarly energýa üpjünçiligi üçin, şeýle hem Türkmenistandan Owganystan Yslam Respublikasyna iberilýän eletrik energýasynyň möçberlerini artdyrmak üçin zerur şertler döredilýär. Türkmen elektrik energiýasyny daşary ýurtlara ibermegiň, hususan-da, Pakistana we Täjigistana ugratmagyň mümkinçilikleriniň artdyrylmagy barha anyk häsiýete eýe bolýar. Bu ýerde Türkmenistan-Owganystan- Paksitana-Hindistan transmilli gaz geçirijisi ýaly örän möhüm taslamany ýatlamak ýerlikli bolardy. Bu gaz geçirijisiniň ugry boýunça kuwwatly elektrik geçirijileriň ulgamyny gurmak zerurdyr, ol bu iri taslamanyň düzümleýin desgalarynyň ählisini elektrik enegiýasy bilen üpjün etmekden başga-da, energiýany Owganystanyň üsti bilen beýleki ýurtlara ibermäge hem mümkinçilik berer.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sözüni dowam edip, Türkmenistanyň energetika pudagyna sebit we sebitara ähmiýetli we uly taslamalary yzygiderli amala aşyrmak arkaly, daşky gurşawy goramak ýaly örän wajyp ugurdaky halkara hyzmatdaşlygyna degişli meseleleriň çözülmegine örän jogapkärli çemeleşýändigini görkezýändigini belledi.
Döwlet Baştutanymyz ýurdumyzyň halkara bileleşiginiň parnik gazlarynyň daşyna çykarylýan möçberlerini azaltmak ugrundaky tagallalaryny goldamak bilen, ekologiýany ileri tutýan ykdysadyýete, senagatda, şol sanda nebitgaz, elektroenergetika we ulag pudaklaryna ekologik taýdan howpsuz we serişdeleri tygşytlaýan döwrebap tehnologiýalara yzygiderli geçýändigini aýtdy.
“Türkmenistanyň howanyň üýtgemegi boýunça milli strategiýasy”, şeýle hem BMG-niň Baş Assambleýasynyň mejlislerinde hem-de 2012-nji ýylda ýurdumyzyň Braziliýada BMG-niň durnukly ösüş boýunça “Rio+20” diýen Maslahatynda öňe sürlen halkara başlangyçlary hut şu ugurdaky möhüm meseleleriň çözülmegine gönükdirilendir. Bularyň arasyndan Merkezi Aziýada we Hazar sebitinde howanyň üýtgemegi bilen baglylykda tehnologiýalar boýunça Aşgabatda Sebitleýin merkezi açmak baradaky teklibi görkezmek bolar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow toplumlaýyn bug—gaz elektrik bekediniň gurluşygyny amala aşyrmak boýunça taslamanyň giň gerimlidigini göz öňünde tutmak bilen, şu döwrebap desgada işlejek milli inžener-tehniki işgärleri, orta derejeli ökde hünärmenleri taýýarlamagyň möhümdigini aýratyn belledi. Hünärmenleri taýýarlamak we “General Elektrik” kompaniýasynyň enjamlary oturdylan desgalarda hyzmatlary üpjün etmek boýunça şunuň ýaly Merkezi Mary şäherinde, Döwlet energetika institutynyň binýadynda döredip bolar diýip, döwlet Baştutanymyz aýtdy.
Hormatly Prezidentimiz wise-premýer M.Artykowa hem-de ýurdumyzyň energetika ministri G.Saryýewe degişli meselelerden gelip çykýan wezipeleri çözmek boýunça birnäçe tabşyryklary berdi.
Tanyşdyrylyş çäresi tamamlanandan soňra, Türkmenistanyň Prezidenti ýygnananlar bilen hoşlaşyp, hemmelere işde üstünlikleri arzuw edip, bu ýerden ugrady.
Tanyşdyrylyş dabarasynyň öňüsyrasynda Türkmenistanyň Prezidenti daşary ýurtly işewürleri-- dünýäde belli “Çalyk Holding” (Türkiýe), “Mitsubishi Corporation” (Ýaponiýa) we “General Eleсtrik Power& Water” (ABŞ) kompaniýalarynyň ýolbaşçylaryny kabul etdi. Duşuşyklar tamamlanandan soňra, Türkmenistanyň Prezidenti “Serdar” myhmanhanasynyň zalyna bardy, bu ýerde Balkan welaýatynyň Garabogaz şäherinde gurulmagy meýilleşdirilýän karbamid önümçiligi boýunça zawodyň taslamasynyň ýörite taýýarlanylan çyzgylary, planşetleri we eskizleri ýerleşdirilipdir.
“Çalyk Holding” kompaniýalar toparynyň dolandyryjylar geňeşiniň başlygy Ahmet Çalyk döwlet Baştutanymyzy toplumyň esasy ölçegleri bilen tanyşdyrdy, bu toplumyň önümçilik kuwwatlylygy ýylda 1 million 155 müň tonna önüme barabar bolar. 2013-nji ýylyň sentýabrynda Türkmenistanyň Prezidentiniň Ýaponiýa resmi saparynyň barşynda, “Türkmenhimiýa” döwlet konserniniň hem-de “Mitsubishi Corporation” (Ýaponiýa) we “Gap Inşaat” (Türkiýe) kompaniýalaryň arasynda bu toplumyň taslamasyny düzmek we dolulygyna gurmak baradaky Çarçuwaly ylalaşyk baglaşyldy.
Milli Liderimiz toplumyň amatly ýerde – Hazar deňziniň kenarynda ýerleşmegine ünsi çekdi. Şeýlelikde, taýyn önümi ulanyjylara awtoulaglar, şeýle hem deňiz gämileri arkaly iberip bolar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow dünýäniň öňdebaryjy önüm öndürijileriniň döwrebap enjamlary we kämil tehnologiýalary bilen üpjün ediljek täze himiýa toplumynyň gurulmagynyň ýurdumyzyň himiýa senagatynyň önümçilik düzümini düýpli döwrebaplaşdyrmak, ýokary hilli mineral dökünleriň çykarylýan möçberlerini artdyrmagyň ýolunda netijeli ädime öwrüljekdigini we munuň ýurdumyzyň obasenagat toplumynda bildirilýän islegleriň artmagy bilen şertlendirilendigini bellemek bilen, hormatly Prezidentimiz bu babatda wise-premýer B.Ereşowa alnyp işleri hemişe gözegçilikde saklamagy tabşyrdy.
Bu möhüm taslamanyň amala aşyrylmagy bilen Türkmenistanda bir ýylda öndürilýän azot dökünleriniň möçberi 2002-nji ýylda ýyllyk kuwwaty 350 müň tonna deň bolan, Tejen şäherinde ulanmaga berlen karbamid önümçiligi boýunça zawody, şeýle hem gurulýan ýylda 640 müň tonna mineral dökünlerini öndürmäge niýetlenen, häzirki wagtda Mary şäherinde gurulýan himiýa toplumyny hasaba almak bilen 2 million tonnadan geçer. Onuň üçden bir bölegine golaýy içerki bazara, galan bölegi bolsa daşary ýurtlara ugradylar diýip, döwlet Baştutanymyz häzirki wagtda ýurdumyzyň himiýa senagatynyň uly özgertmeleriň bosagasynda durandygyny belledi.
Täze uly senagat toplumy üçin tebigy gazyň esasy çig mal bolup durýandygyny göz öňünde tutanyňda, dünýä bazarlarynda uly isleg bildirilýän önümleriniň çykarylmagynyň hasabyna, himiýa pudagynyň, şeýle hem gazy gaýtadan işleýän senagatyň eksport bilen bagly mümkinçilikleriniň has-da artjakdygyny aýtmak gerek. Zawodyň işe girizilmegi durmuşda-da möhüm ähmiýete eýe bolar, çünki sebitde täze iş orunlary dörär. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow şu özgertmeleriň ählisiniň esasy maksadynyň Türkmenistanyň ykdysady kuwwatyny artdyrmakdan, türkmen halkynyň maddy hal-ýagdaýyny has-da ýokarlandyrmakdan ybarat bolup durýandygyny belledi.
Soňra döwlet Baştutanymyzyň garamagyna ýurdumyzda ilkinji gezek Mary welaýatynda gurulýan toplumlaýyn bug-gaz elektrik bekediniň taslamasy hödürlenildi.
Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistany senagat taýdan ösen döwlete öwürmek boýunça öňde goýlan maksatnamalary durmuşa geçirmekde, milli ykdysadyýetimiziň okgunly ösüşini we eksport mümkinçiliklerini üpjün etmekde elektroenergetika pudagyna uly ornuň degişlidigini bellemek gerek. Öň hereket edýän we täze gurulýan senagat hem-de durmuş maksatly desgalary elektrik energiýasy bilen bökdençsiz üpjün etmek maksady bilen ýurdumyzda yzygiderli çäreler durmuşa geçirilýär. Onuň çäklerinde ýurdumyzyň sebitlerinde häzirki zaman gazturbina elektrik beketleriniň, elektik geçirijileriniň, bölüji kiçi elektrik beketleriniň ençemesi guruldy, paýtagtymyzyň, beýleki şäherleriň we ilatly ýerleriň energiýa üpjünçiligi we yşyklandyryş ulgamy täzelenýär. Şunuň netijesinde energetiýa senagatynyň önümçilik kuwwatlyklary birnäçe esse ýokarlandy, bu bolsa diňe bir ýurdumyzyň sarp edijilerini elektrik energiýasy bilen doly üpjün etmek bilen çäklenmän, ony goňşy döwletlere hem ibermäge mümkinçilik berýär.
Pudakda innowasiýalaryň ornaşdyrylmagy, şeýle hem elektrik beketleri üçin ýurdumyzyň häzirki wagtda ýangyjyň iň netijeli we ekologiýa taýdan arassa görnüşleriniň biri bolup durýan tebigy gazyň ägirt uly gorlaryna eýe bolmagy ykdysadyýetimiziň bu strategiki ugrunyň öňünde durýan wezipeleriň üstünlikli durmuşa geçirilmegine oňyn ýardam edýär. Şu gün Türkmenistanyň Prezidentiniň garamagyna hödürlenen, “Çalyk Enerji” türk kompaniýasy tarapyndan taýýarlanylan täze maýa goýum taslamasy we türkmen elektroenergetika pudagynyň eksport mümkinçiliklerini giňeltmäge we bu duzumiň mundan beýläk-de ösdürilmegine gönükdirilendir.
Tanyşdyryş çäresiniň barşynda “Çalyk Holding” kompaniýalar toparynyň dolandyryş geňeşiniň Ahmet Çalyk döwlet Baştutanymyza Mary welaýatynda “Türkmenistanyň elektroenergetika pudagyny ösdürmegiň 2013-2020-nji ýyllar üçin Konsepsiýasyna” laýyklykda işlenip taýýarlanylan bu taslamanyň çäklerinde gurulmagy meýilleşdirilýän iri energetika desgasynyň esasy tehniki we tehnologiýa görkezijileri barada habar berdi.
Bellenilişi ýaly, bug-gaz enjamynyň binýadyndaky toplumlaýyn görnüşli elektrik bekediniň kuwwaty 1586 megawatta deň bolup, inžener-tehniki işläp taýýarlamalaryň iň täze görnüşleriniň biridir. Beýleki, biziň ýurdumyzda ozal gurlan elektrik beketlerinden tapawutlylykda bu desgada elektrik energiýasyny öndürmek üçin ýangyç hökmünde diňe bir tebigy gazy däl-de, bug hem peýdalanylar.
Bu bug-gaz elektrik bekedi häzirki zaman tehnologiki desgalarynyň toplumyndan ybaratdyr. Ol her biriniň kuwwaty 263 megawatta deň bolan, dünýä belli “General Elektrik” (ABŞ) kompaniýasynyň önümi bolan 9 FA gaz turbinalarynyň dördüsini, her biri sagatda 360 tonna bugy öndürmäge niýetlenen gaz enjamlarynyň ikisini, bug turbinasyny, şeýle hem beýleki enjamlary öz içine alýar. Işlenip taýýarlanylan elektrik energiýasyny Türkmenistanyň bitewi energiýa ulgamyna ýetirmek üçin kuwwaty 110,220 we 500 kilowolta deň bolan transformator kiçi beketleri göz öňünde tutulandyr.
Toplumlaýyn bug-gaz önümçiligiň artykmaçlygy ýangyjyň ýanmagy netijesinde emele gelýän gazyň ilki bilen esasy gaz turbinasyny herekete getirmegi, soňra bolsa ýörite arassalaýjy bug enjamyna barmagydyr. Bu ýerde gazlar suwy gyzdyryp, ony buga öwürýär, ol bolsa ýokary basyşyň astynda bug turbinasyna baryp, ony herekete getirýär. Degişlilikde, bug turbinaly tok beriji generator bilen birleşdirilen rotor hem herekete gelýär. Şeýlelikde, elektrik energiýasynyň goşmaça mukdarlary işlenip taýýarlanylýar.
Netijede eger-de adaty elektrik bekediniň peýdaly iş hereketiniň netijesi 34 göterime deň bolsa, toplumlaýyn bug-gaz elektrik bekediniň peýdaly iş hereketiniň netijesi 57 göterime çenli ýokarydyr. Mundan başga-da, ýangyç hökmünde ulanylýan tebigy gazyň çykdajy edilişi 1,1 milliard kub metre çenli azalar.
Bug-gaz elektrik bekediniň diňe bir ykdysady taýdan däl-de, eýsem ekologiýa taýdan hem artykmaçlygy mese-mälimdir. Sebäbi howa goýberilýän zyýanly zyňyndylarynyň—kömürturşy gazynyň mukdary 2-3 esse peselýär.
Tanyşdyryş çäresi wildeofilm bilen dowam etdirildi, onda “General Elektrik” kompaniýasynyň tehnologiýasy esasynda işleýän toplumlaýyn bug-gaz elektrik bekediniň esasy artykmaçlyklary anyk mysallarda görkezildi. Mälim bolşy ýaly, Amerikanyň bu köp pudaklaýyn korporasiýasy heniz ХIХ asyrda esaslandyryldy we häzirki wagtda energetika enjamlaryny öndürmekde dünýäde öňdebaryjylaryň biridir. Mundan başga-da, kompaniýanyň ýöriteleşdirilen dürli düzümlerine degişli bolan zawodlarda suwy taýýarlamak we arassalamak, nebitgaz hem-de lukmançylyk senagaty üçin enjamlar, ýük we ýolagçy teplowozlary, demir ýol we deňiz ulaglary üçin dizel hereketlendirijileri, uçarlar üçin reaktiw dwigateller, gämi gurluşygynda peýdalanylýan gazturbina enjamlary we beýlekiler öndürilýär.
Türkmenistanyň Prezidenti hödürlenen taslama bilen tanyşlygyň barşynda birnäçe teklipleri we bellikleri beýan etdi. Döwlet Baştutanymyzyň belleýşi ýaly, häzirki zaman energetika ulgamynyň döredilmegi tutuş halk hojalyk toplumynyň üstünlikli ösdürilmeginiň üýtgewsiz şerti bolup çykyş edýär. Ýurdumyzda bu pudagyň döwrebaplaşdyrylmagyna dünýäde gazanylan iň oňat işläp taýýarlamalary çekilýär.
Milli Liderimiz elektroenergetikanyň ägirt uly kuwwaty barada aýtmak bilen, Türkmenistanyň energiýa serişdelerine bolçulygy boýunça iň baý döwletleriň biri bolup durýandygyny, elektrik energiýanyň önümçiligi bolsa mälim bolşy ýaly, bütin dünýäde iň girdejili önümçilikleriň biri hasaplanýandygyny nygtady. Şundan ugur alnyp, bu örän möhüm pudaga goýberilýän maýa goýumlarynyň möçberleri yzygiderli artdyrylýar. Netijede häzirki wagtda Türkmenistanyň energetika senagaty durnukly ýokary ösüş depginlerini saklaýar we dünýä bazarlarynda islegden peýdalanýan elektrik energiýasyny eksport etmegi artdyrmaga ukyplydyr.
Ýakyn wagtda Lebap we Mary welaýatlarynda umumy uzynlygy 900 kilometrden gowrak bolan ýokary woltly elektrik geçirijileriniň birbada bäşisi-- “Serdar-Farap”; “Farap-Watan”; “Pelwert-Atamyrat”, “Mary DES-Atamyrat” we “Atamyrat-Andhoý” ulanmaga berler. Bu ýerde şeýle hem “Mary DES”, “Watan” we “Farap” kiçi elektrik beketleriniň durky täzelenildi. “Atamyrat” kiçi bekediniň gurluşygy tamamlanyp barýar. Şeýlelikde, ýokarda görkezilen sebitleriň ygtybarly energýa üpjünçiligi üçin, şeýle hem Türkmenistandan Owganystan Yslam Respublikasyna iberilýän eletrik energýasynyň möçberlerini artdyrmak üçin zerur şertler döredilýär. Türkmen elektrik energiýasyny daşary ýurtlara ibermegiň, hususan-da, Pakistana we Täjigistana ugratmagyň mümkinçilikleriniň artdyrylmagy barha anyk häsiýete eýe bolýar. Bu ýerde Türkmenistan-Owganystan- Paksitana-Hindistan transmilli gaz geçirijisi ýaly örän möhüm taslamany ýatlamak ýerlikli bolardy. Bu gaz geçirijisiniň ugry boýunça kuwwatly elektrik geçirijileriň ulgamyny gurmak zerurdyr, ol bu iri taslamanyň düzümleýin desgalarynyň ählisini elektrik enegiýasy bilen üpjün etmekden başga-da, energiýany Owganystanyň üsti bilen beýleki ýurtlara ibermäge hem mümkinçilik berer.
Soňra hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sözüni dowam edip, Türkmenistanyň energetika pudagyna sebit we sebitara ähmiýetli we uly taslamalary yzygiderli amala aşyrmak arkaly, daşky gurşawy goramak ýaly örän wajyp ugurdaky halkara hyzmatdaşlygyna degişli meseleleriň çözülmegine örän jogapkärli çemeleşýändigini görkezýändigini belledi.
Döwlet Baştutanymyz ýurdumyzyň halkara bileleşiginiň parnik gazlarynyň daşyna çykarylýan möçberlerini azaltmak ugrundaky tagallalaryny goldamak bilen, ekologiýany ileri tutýan ykdysadyýete, senagatda, şol sanda nebitgaz, elektroenergetika we ulag pudaklaryna ekologik taýdan howpsuz we serişdeleri tygşytlaýan döwrebap tehnologiýalara yzygiderli geçýändigini aýtdy.
“Türkmenistanyň howanyň üýtgemegi boýunça milli strategiýasy”, şeýle hem BMG-niň Baş Assambleýasynyň mejlislerinde hem-de 2012-nji ýylda ýurdumyzyň Braziliýada BMG-niň durnukly ösüş boýunça “Rio+20” diýen Maslahatynda öňe sürlen halkara başlangyçlary hut şu ugurdaky möhüm meseleleriň çözülmegine gönükdirilendir. Bularyň arasyndan Merkezi Aziýada we Hazar sebitinde howanyň üýtgemegi bilen baglylykda tehnologiýalar boýunça Aşgabatda Sebitleýin merkezi açmak baradaky teklibi görkezmek bolar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow toplumlaýyn bug—gaz elektrik bekediniň gurluşygyny amala aşyrmak boýunça taslamanyň giň gerimlidigini göz öňünde tutmak bilen, şu döwrebap desgada işlejek milli inžener-tehniki işgärleri, orta derejeli ökde hünärmenleri taýýarlamagyň möhümdigini aýratyn belledi. Hünärmenleri taýýarlamak we “General Elektrik” kompaniýasynyň enjamlary oturdylan desgalarda hyzmatlary üpjün etmek boýunça şunuň ýaly Merkezi Mary şäherinde, Döwlet energetika institutynyň binýadynda döredip bolar diýip, döwlet Baştutanymyz aýtdy.
Hormatly Prezidentimiz wise-premýer M.Artykowa hem-de ýurdumyzyň energetika ministri G.Saryýewe degişli meselelerden gelip çykýan wezipeleri çözmek boýunça birnäçe tabşyryklary berdi.
Tanyşdyrylyş çäresi tamamlanandan soňra, Türkmenistanyň Prezidenti ýygnananlar bilen hoşlaşyp, hemmelere işde üstünlikleri arzuw edip, bu ýerden ugrady.