9 – 12-nji fewral aralygynda «Türkmen Energiýa Forumynyň» wekilleri Londonda geçirilen «International Energy Week» hem-de «London Energy Forum» atly iki iri halkara pudaklaýyn çärä işjeň gatnaşdylar. Bu forumlar dünýäniň öňdebaryjy energetika kompaniýalarynyň, maliýe institutlarynyň, tehnologiýa guramalarynyň hem-de degişli döwlet düzümleriniň ýolbaşçylaryny bir ýere jemläp, global energetika bazarlarynyň ösüşi, maýa goýum ileri tutulmalary hem-de energetika howpsuzlygy bilen dekarbonizasiýanyň arasynda deňagramlylygy üpjün etmek meselelerini ara alyp maslahatlaşmaga mümkinçilik berdi.
Geçirilen pikir alyşmalar dünýä energetika geçişiniň pragmatik tapgyra gadam basýandygyny görkezdi. Bu tapgyrda energiýa üpjünçiliginiň ygtybarlylygy bilen ekologiýa jogapkärçiligi utgaşykly üpjün edilmelidir. Şunuň bilen baglylykda, baý tebigy serişdeleri bolan we tehnologiýa taýdan yzygiderli döwrebaplaşmagy amala aşyrýan döwletler dünýä energetika durnuklylygynyň möhüm gatnaşyjylary hökmünde aýratyn ähmiýete eýe bolýar.
Strategiki plenar mejlis – deňagramly geçiş dünýä zerurlygy hökmünde
Açylyş plenar mejlisine «Energy Institute»-iň prezidenti Endi Braun moderatorlyk etdi. Forumyň işiniň umumy ugruny kesgitlän çykyş bilen «Shell» kompaniýasynyň Baş ýerine ýetiriji direktory Wael Sawan çykyş etdi.
W.Sawan öz çykyşynda dünýäde ilatyň artmagy, senagatlaşma we ykdysadyýetiň sanlylaşdyrylmagy netijesinde energiýa bolan islegiň artmagyny dowam etdirjekdigini belledi. Şeýle hem jemgyýetleriň daşky gurşawa goýýan talaplarynyň ýokarlanýandygyny aýtdy. Şu şertlerde energetika pudagynyň esasy wezipesi bar bolan energetika ulgamlaryny döwrebaplaşdyrmak bilen birlikde täze energiýa çeşmelerini yzygiderli ösdürmekden ybaratdyr.
Üpjünçiligiň ygtybarlylygyny gazanmak, energiýa serişdeleriniň elýeterliligini saklamak hem-de daşky-gurşawa çykarylýan uglerodyň mukdaryny azaltmak özara baglanyşykly ileri tutulmalar hökmünde görkezildi. Metan zyňyndylaryny azaltmak, uglerod dolandyryşy, netijeliligi ýokarlandyrmak we sanly gözegçilik ýaly tehnologik çözgütleriň ykdysady ösüş bilen ekologiýa jogapkärçiligini utgaşdyrmakdaky amaly ähmiýeti aýratyn nygtaldy. Şeýle hem durnukly maýa goýum gurşawynyň we öňünden çaklanyp bilinýän uzak möhletli syýasatyň möhüm orny bellenildi.
Ara alyp maslahatlaşmalar energetika geçişiniň ewolýusion häsiýete eýe bolup, döwrebaplaşdyrylan uglewodorod energetikasyny, gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleriniň giňeldilmegini hem-de täze tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagyny utgaşdyrjakdygyny tassyklady.
Tebigy gaz we Aziýada zyňyndylary azaltmagyň ýollary
Beýik Britaniýanyň öňki energetika ministri Çarlz Hendriniň başlyklyk etmeginde geçirilen nobatdaky mejlisde aýratyn-da Hytaý we Hindistan ýaly çalt ösýän ykdysadyýetleriň milli energetika geçiş strategiýalary ara alnyp maslahatlaşyldy. Elektrik energiýasyna bolan islegiň çalt artýan ýurtlarynda kömür energiýasyny has az uglerodly ýangyç bilen çalyşmak zyňyndylary azaltmagyň netijeli usuly hökmünde görkezildi.
Şu nukdaýnazardan Türkmenistanyň Hytaýa uzak möhletleýin tebigy gaz ibermeleri elektrik energiýasynyň has ekologik taýdan arassa öndürilmegine, kömür ulanylyşynyň azalmagyna hem-de howanyň hiliniň gowulanmagyna ýardam berýän oňyn mysal hökmünde görkezildi. Şeýle hyzmatdaşlyk gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleriniň paýynyň kem-kemden artmagyna hem şert döredýär.
Mundan başga-da, Türkmenistan – Owganystan – Pakistan – Hindistan (TOPH) gaz geçirijisiniň durmuşa geçirilmegi, aýratyn-da Serhetabat –Hyrat bölegindäki gurluşyk işleriniň öňe gitmegi sebitleýin energetika baglanyşyklaryny berkitmekde möhüm ädim hökmünde bellenildi. Taslamanyň Günorta Aziýada energetika howpsuzlygyny ýokarlandyrmak bilen bir wagtda zyňyndylary azaltmaga ýardam etmegine garaşylýar. Tebigy gazyň geçiş döwründäki orny aýratyn nygtaldy.
Elektrifikasiýa we täze energetika ekoulgamynyň kemala gelmegi
Energetika geçişiniň temasy «BYD» kompaniýasynyň uly wise-prezidenti Stella Liniň çykyşynda dowam etdirildi. Elektrifikasiýanyň diňe bir ulag ulgamyny däl, eýsem energiýa ulgamlaryny hem düýpli özgerdýändigi görkezildi. Ulag, energiýa ýygnamak ulgamlary hem-de elektrik infrastrukturasynyň utgaşdyrylmagy täze integrirlenen ulgamy döredýär.
Elektromobiller elektrik energiýasyna bolan islegiň ösüşinde möhüm faktor bolup çykyş edýär hem-de gaýtadan dikeldilýän energiýanyň netijeli peýdalanylmagyna ýardam berýär. Bu ýagdaý transport, senagat we elektroenergetika pudaklarynyň bitewi, özara baglanyşykly ulgama öwrülýändigini görkezýär.
Termoýadro barlaglary we robototehnika – geljegiň tehnologiýalary
Forumyň çäginde bazar meseleleri bilen birlikde öňdebaryjy inženerçilik işläp taýýarlamalary hem görkezildi. «UK Atomic Energy Authority» guramasynyň hünärmenleri tarapyndan termoýadro barlaglaryndaky gazanylan üstünlikler hödürlenildi. Bu ugur uzak möhletli arassa energiýa çeşmesi hökmünde garalýar.
Şeýle hem howply şertlerde işlemäge niýetlenen robotlaşdyrylan gözegçilik ulgamlary bilen tanyşdyryldy. Şeýle tehnologiýalar ýadro desgalarynda, ulanyşdan çykarylýan zolaklarda hem-de senagat giňişliklerinde işgärler üçin howplary ep-esli azaldýar. Şeýle çözgütleriň nebitgaz pudagynda hem – infrastruktura gözegçiliginde, syzmalary ýüze çykarmakda we deňiz desgalaryna hyzmat etmekde – giň mümkinçilikleri bar. Bu ýagdaý sanlylaşdyrma we awtomatlaşdyrmagyň ähmiýetiniň artýandygyny tassyklaýar.
Maýa goýum gepleşigi we ileri tutulýan taslamalar
Iki taraplaýyn duşuşyklaryň dowamynda halkara hyzmatdaşlygynyň esasy ugurlary hödürlendi:
• «Galkynyş» gaz känini ösdürmegiň indiki tapgyrlary,
• Türkmenistan – Owganystan – Pakistan – Hindistan (TOPH) gaz geçirijisi,
• Hazar deňziniň kenarýaka taslamalary,
• gazhimiýa önümçiligini ösdürmek we nebiti gaýtadan işlemek ulgamyny döwrebaplaşdyrmak,
• ugurdaş gazdan peýdalanmak we sanly energetika çözgütleri,
• «Altyn asyr» kölüniň töwereginde gibrid gün-ýel elektrik stansiýasyny gurmak ýaly gaýtadan dikeldilýän energiýa taslamalary.
Maýa goýujylaryň serişdeler kuwwaty bilen aç-açan durmuşa geçiriş mehanizmlerini hem-de tehnologiýa hyzmatdaşlygyny utgaşdyrýan taslamalara bolan gyzyklanmasynyň artýandygy bellenildi.
Ekologiýa jogapkärçiligi we zyňyndylary azaltmak
Ekologiýa meseleleri forumyň möhüm bölegine öwrüldi. Metany gözegçilikde saklamak we zyňyndylary azaltmak boýunça başlangyçlar, şol sanda Derweze krateriniň çägindäki tehniki işler ara alnyp maslahatlaşyldy. Inženerçilik çözgütleriniň netijesinde fakel ýakmagyň depgini ep-esli peseldildi.
Bu çäreler häzirkizaman tehnologiýalarynyň we ylmy çemeleşmeleriň önümçilik netijeliligini saklamak bilen daşky gurşaw görkezijilerini gowulandyrmaga gönükdirilendigini görkezýär.
Hyzmatdaşlygyň dowam etdirilmegi
Londonda geçirilen forumlara gatnaşmak halkara işewür gatnaşyklary giňeltmäge hem-de Türkmenistanyň maýa goýum mümkinçiliklerini giň halkara jemgyýetçiligine tanyşdyrmaga mümkinçilik berdi. Daşary ýurtly hyzmatdaşlara şu ýylyň dowamynda Aşgabat şäherinde geçirilmegi meýilleşdirilýän halkara energetika forumlarynda dialogy dowam etdirmek teklip edildi.
Geçirilen duşuşyklar Türkmenistanyň ygtybarly energiýa üpjünçisi hökmünde, şeýle hem häzirki zaman tehnologiýalaryny we ekologiýa tejribelerini ösüş strategiýasyna yzygiderli ornaşdyrýan döwlet hökmünde hyzmatdaşlyga durnukly gyzyklanma döredýändigini ýene-de bir gezek tassyklady.
