Biziň ýurdumyzyň günorta-gündogarynda, Eýran bilen Owganystan bilen serhediň ýakynynda Tejen we Murgap derýalarynyň arasynda, Parapamiz dagynyň eteginde Badhyz belentligi ýa-da “ýeller ýurdy” ýerleşýär. Bu ýerde gulanlaryň biologiýasyny, beýleki haýwanlary we tebigylygy, iri we gadymy pisse tokaýlygyny gorap saklamak maksady bilen, Badhyz döwlet goraghanasy döredildi. Bu ýyl oňa 75 ýyl dolýar. Goraghanada şertli ada eýe bolan landşaftyň üç görnüşi - pisse tokaýlygy, çöl sähralygy, akmaýan çöketlikler bar, tebigy goralýan çäkleriň tutýan meýdany bolsa 88 müň gektardyr.
Goraghananyň täsin ýerleriniň biri hem Ýeroýlanduz çöketligidir. Bu üç ýüz inedördül kilometri eýeleýän owadan ýer dünýä umman derejesinden birnäçe ýüz metr aşakda ýerleşýär. Onuň döremeginiň sebäbi bolsa Tetis derýasy döwründe hereket eden wulkan ojagydyr. Şol gadymy döwürlerde magma ýeriň çuňlugyndan ýokary galypdyr, ýöne örän uly gümmez şekilli görnüşde deňziň düýbünde doňup galypdyr.
Depeleriň arasyndaky giňişlikleriň köp bölegini uçup geçýän suwda ýüzýän guşlary özüne çekýän ýazyna we gyşyna uly bolmadyk köllere öwrülýän şorluk ýerler eýeleýär. Suwdan dolan şorluk ýerlerde ýabany ördeklere, çuňluklara, gyzylinjiklere, gotanlara gabat gelmek bolýar. Tomsyna duzdan ýaňa agaryp ýatan tekizlikde jerenler dynç almagy gowy görýärler, gyşyna bolsa olar bu ýerde sowuk şemallarda goranmak üçin gizlenýärlerler. Çöketligiň bütin günorta eňňidi güri bolmadyk gyrymsy – çerkez, sazak ýaly gyrymsy agaçlar bilen örtülýär, çöllük böleklerinde bolsa gandym we astragallara duşmak bolýar. Ýeroýlanduzdaky ownuk we iri otlar çöllükdäki we pisse tokaýyňka garanyňda birazyrak başgaça. Aşaky gatlakda däneli ösümlikler, ýokarkyda bolsa – kuzinalar köplük edýär.
Ýazyna, gülälekler gülleýän döwründe, töwerek-daş başgaça görnüşe eýe bolýar. Ýeroýlanduzda sary we ak çigildem gülleri köp möçberde ösýärler, çägelikli böleklerde bolsa käse görnüşindäki ýaprakly keýigokara duş gelmek bolýar. Aýdyşlaryna görä ýagyş damjasyndan dolan keýigokarasyndan keýikler suw içýärler. Ýöne bu hekaýata örän golaý. Keýikler ony etmeýärler, sebäbi ýagyş ýagýan möwsüminde olar suwa zar bolmaýarlar, gurakçylyk möwsüminde bolsa keýigokarada suw galmaýar.
Akmaýan çöketlik ir säher bilen we dogup gelýän gün şöhlelerine ertekilerdäki ýaly owadan görnüşe eýe bolýar. Onlarçadan gowrak gara baýyrlyklar duzly kölçelerden seleňläp görünýär, gurakçylyk döwründe olar günüň şöhlesinden ýaňa göziňi alyp barýan tekizlige - çöketlige bakýarlar. Bu çöketlik ýeriň taryhynyň açylan kitabyna çalym edýär. Ýokary çykan gadymy jynslaryň gatlaklary boýunça, depeleriň eňňitlerinden türkmen tebigatynyň geçen geologiki durmuşyny okap bolýar.
Goraghananyň täsin ýerleriniň biri hem Ýeroýlanduz çöketligidir. Bu üç ýüz inedördül kilometri eýeleýän owadan ýer dünýä umman derejesinden birnäçe ýüz metr aşakda ýerleşýär. Onuň döremeginiň sebäbi bolsa Tetis derýasy döwründe hereket eden wulkan ojagydyr. Şol gadymy döwürlerde magma ýeriň çuňlugyndan ýokary galypdyr, ýöne örän uly gümmez şekilli görnüşde deňziň düýbünde doňup galypdyr.
Depeleriň arasyndaky giňişlikleriň köp bölegini uçup geçýän suwda ýüzýän guşlary özüne çekýän ýazyna we gyşyna uly bolmadyk köllere öwrülýän şorluk ýerler eýeleýär. Suwdan dolan şorluk ýerlerde ýabany ördeklere, çuňluklara, gyzylinjiklere, gotanlara gabat gelmek bolýar. Tomsyna duzdan ýaňa agaryp ýatan tekizlikde jerenler dynç almagy gowy görýärler, gyşyna bolsa olar bu ýerde sowuk şemallarda goranmak üçin gizlenýärlerler. Çöketligiň bütin günorta eňňidi güri bolmadyk gyrymsy – çerkez, sazak ýaly gyrymsy agaçlar bilen örtülýär, çöllük böleklerinde bolsa gandym we astragallara duşmak bolýar. Ýeroýlanduzdaky ownuk we iri otlar çöllükdäki we pisse tokaýyňka garanyňda birazyrak başgaça. Aşaky gatlakda däneli ösümlikler, ýokarkyda bolsa – kuzinalar köplük edýär.
Ýazyna, gülälekler gülleýän döwründe, töwerek-daş başgaça görnüşe eýe bolýar. Ýeroýlanduzda sary we ak çigildem gülleri köp möçberde ösýärler, çägelikli böleklerde bolsa käse görnüşindäki ýaprakly keýigokara duş gelmek bolýar. Aýdyşlaryna görä ýagyş damjasyndan dolan keýigokarasyndan keýikler suw içýärler. Ýöne bu hekaýata örän golaý. Keýikler ony etmeýärler, sebäbi ýagyş ýagýan möwsüminde olar suwa zar bolmaýarlar, gurakçylyk möwsüminde bolsa keýigokarada suw galmaýar.
Akmaýan çöketlik ir säher bilen we dogup gelýän gün şöhlelerine ertekilerdäki ýaly owadan görnüşe eýe bolýar. Onlarçadan gowrak gara baýyrlyklar duzly kölçelerden seleňläp görünýär, gurakçylyk döwründe olar günüň şöhlesinden ýaňa göziňi alyp barýan tekizlige - çöketlige bakýarlar. Bu çöketlik ýeriň taryhynyň açylan kitabyna çalym edýär. Ýokary çykan gadymy jynslaryň gatlaklary boýunça, depeleriň eňňitlerinden türkmen tebigatynyň geçen geologiki durmuşyny okap bolýar.
