Ähli döwürlerde-de adam diňe bir tebigata gyzyklznyp, onuň gözelliklerine haýran bolman, eýsem ony jikme-jik beýanam edipdir. Baryp has gadym döwürlerde olary öwrenmäge synanşypdyrlar. Mysal üçin, miladydan öňki III asyrda gadymy grek alymy Diodoryň „Taryhy kitaphana“ işinde Köýtendagyň gowaklary agzalyp geçilýär, XIX asyryň ahyrynda bolsa Krymyň daglar klubynyň Ýazgylarynda Ahal welaýatynda ýerleşýän ýerasty köl barada maglumatlar berilýär.“Tebygat ýadygärligi“ adalgasyny XIX asyrda nemes alymy Aleksandr fon Gumbolt girizipdir, şondan bäri gymmaly tebigy obýektleriň ählisi şeýle atlandyrylýar.
Tebigatyň seýrek we gymmatly gözelliklerini ýüze çykarmak biologik köpdürliligi saklap galmak, döwlet tebigy goraghanalar ulgamynyň sanyny artdyrmak, şeýle hem heniz adamlaryň üns merkezine düşmedik ýerler barada maglumatlar ýygnamak üçin üçin ähmiýetlidir. Durnukly ösüşe, giň halkara hyzmatdaşlygyna, mirasa aýawly çemeleşmäge we ekologiýa medeniýetini kemala getirmäge gönükdirilen türkmen döwletiniň häzirki nusgasynda tebigy obýektler içerki we halkara syýahatçylygyny ösdürmekde wajyp ähmiýete eýe bolýar. Türkmenistanda tebigy ýadygärlikler ýerli, döwlet we halkara derejelere bölünýär.
Geologik, geomorfologik, suw, botaniki, zoologik we goralýan tebigy çäkler olaryň hataryndadyr.
Häzirki wagtda ýüze çykarylan üýtgeşik ýerlerden diňe 17-siniň resmi derejesi bar. Olaryň ikisi paleontologik, üçüsi botaniki, biri geologik-gidrologik, galanlary geologiýa ýada geologik-geomorfologik häsiýetlidir. Mysal üçin, Köýtendagda bu sanawda karst gowaklary, hususan-da Daşýürek, Dik, Geofiziki,Aralyk, Haşymoýuk gowaklary, şeýle hem dinozawrlaryň yzy galan ýerler we Günbatar Türkmenistandaky ýabany düýeleriň hem-de beýleki haýwanlaryň yzy galan ýerler bar.
Häzirki wagta çenli çap edilen maglumatlarda geçen asyryň birinji çärýeginden başlap Türkmenistanda tebigy ýadygärlikleri öwrenmek we goramak hakynda habarlar bar. Olar ýurdumyzyň çäginde tebigy ýagdaýlaryň we siwilizasiýalaryň ösüşleri barada özboluşly subutnamalar bolan tebigy we antropogen häsiýetli obýektleriň doly bolmadyk sanawydyr.
Garaşsyzlyk ýyllarynda geljekki nesiller üçin saklap galmak maksady bilen tebigy ýadygärlikleri ýüze çykarmak boýunça usulýet gollanmalary işlenilip taýýarlanyldy. Birnäçe ýyl mundan ozal Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli institutynyň işgärleri ähmiýetli tebigy binalary öwrenmek boýunça toplumlaýyn sapar amala aşyrdylar we olaryň ýüze golaýyny anyklandylar. Barlaglaryň materiallary esasynda tebigy ýadygärlikleriň taryhy we öwrenilişi barada kitapça çap edildi, ol gorag we ylmy-barlag çärelerini meýilleşdirmek üçin usulýet gollanmasy boldy.
Tebigy ýadygärlikleri öwrenmek dowam edýär. Tebigy gözel ýerleri ýüze çykarmak we tükellemek üçin az öwrenilen ýerlerde barlag geçirilýär. ÝuNESKO-nyň Bütindünýä tebigy mirasynyň obýektleriniň sanawyna girizilmegine dalaşgär Köýtendagda geçirilen köp ýyllyk barlaglaryň ähmiýeti ulydyr.
Bu ýerde geologik, ekologik, taryhy babatdaözboluşly obýektler we landştaflar bar. Olar Daraýdere, Bulakdere, Abdere, Hojagarawuldere ýaly derýa hanalary, Hojaşulluk, Gyzylbulak çeşmeleri, ýerden çogdurylyp çykýan Gowurdak skwažinasy, ep-esli ýaşan zerawşan arçalary ýaly ýerlerdir. Seýrek ýada diňe şu ýerde duşýanlygy sebäpli käbir jandarlary hem tebigy ýadygärlikler hataryna goşsa bolar. Olar Doliniň tomzagy, Fedçenkonyň wyžžyldawuk tomzagy, bramin garasary, jennet uzynguýruk siňekçisi, alaja bars, geçigaplaň, burmaşahly umga ýaly jandarlardyr.
Tebigatyň seýrek we gymmatly gözelliklerini ýüze çykarmak biologik köpdürliligi saklap galmak, döwlet tebigy goraghanalar ulgamynyň sanyny artdyrmak, şeýle hem heniz adamlaryň üns merkezine düşmedik ýerler barada maglumatlar ýygnamak üçin üçin ähmiýetlidir. Durnukly ösüşe, giň halkara hyzmatdaşlygyna, mirasa aýawly çemeleşmäge we ekologiýa medeniýetini kemala getirmäge gönükdirilen türkmen döwletiniň häzirki nusgasynda tebigy obýektler içerki we halkara syýahatçylygyny ösdürmekde wajyp ähmiýete eýe bolýar. Türkmenistanda tebigy ýadygärlikler ýerli, döwlet we halkara derejelere bölünýär.
Geologik, geomorfologik, suw, botaniki, zoologik we goralýan tebigy çäkler olaryň hataryndadyr.
Häzirki wagtda ýüze çykarylan üýtgeşik ýerlerden diňe 17-siniň resmi derejesi bar. Olaryň ikisi paleontologik, üçüsi botaniki, biri geologik-gidrologik, galanlary geologiýa ýada geologik-geomorfologik häsiýetlidir. Mysal üçin, Köýtendagda bu sanawda karst gowaklary, hususan-da Daşýürek, Dik, Geofiziki,Aralyk, Haşymoýuk gowaklary, şeýle hem dinozawrlaryň yzy galan ýerler we Günbatar Türkmenistandaky ýabany düýeleriň hem-de beýleki haýwanlaryň yzy galan ýerler bar.
Häzirki wagta çenli çap edilen maglumatlarda geçen asyryň birinji çärýeginden başlap Türkmenistanda tebigy ýadygärlikleri öwrenmek we goramak hakynda habarlar bar. Olar ýurdumyzyň çäginde tebigy ýagdaýlaryň we siwilizasiýalaryň ösüşleri barada özboluşly subutnamalar bolan tebigy we antropogen häsiýetli obýektleriň doly bolmadyk sanawydyr.
Garaşsyzlyk ýyllarynda geljekki nesiller üçin saklap galmak maksady bilen tebigy ýadygärlikleri ýüze çykarmak boýunça usulýet gollanmalary işlenilip taýýarlanyldy. Birnäçe ýyl mundan ozal Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli institutynyň işgärleri ähmiýetli tebigy binalary öwrenmek boýunça toplumlaýyn sapar amala aşyrdylar we olaryň ýüze golaýyny anyklandylar. Barlaglaryň materiallary esasynda tebigy ýadygärlikleriň taryhy we öwrenilişi barada kitapça çap edildi, ol gorag we ylmy-barlag çärelerini meýilleşdirmek üçin usulýet gollanmasy boldy.
Tebigy ýadygärlikleri öwrenmek dowam edýär. Tebigy gözel ýerleri ýüze çykarmak we tükellemek üçin az öwrenilen ýerlerde barlag geçirilýär. ÝuNESKO-nyň Bütindünýä tebigy mirasynyň obýektleriniň sanawyna girizilmegine dalaşgär Köýtendagda geçirilen köp ýyllyk barlaglaryň ähmiýeti ulydyr.
Bu ýerde geologik, ekologik, taryhy babatdaözboluşly obýektler we landştaflar bar. Olar Daraýdere, Bulakdere, Abdere, Hojagarawuldere ýaly derýa hanalary, Hojaşulluk, Gyzylbulak çeşmeleri, ýerden çogdurylyp çykýan Gowurdak skwažinasy, ep-esli ýaşan zerawşan arçalary ýaly ýerlerdir. Seýrek ýada diňe şu ýerde duşýanlygy sebäpli käbir jandarlary hem tebigy ýadygärlikler hataryna goşsa bolar. Olar Doliniň tomzagy, Fedçenkonyň wyžžyldawuk tomzagy, bramin garasary, jennet uzynguýruk siňekçisi, alaja bars, geçigaplaň, burmaşahly umga ýaly jandarlardyr.
